हिमालको काखदेखि तराईको फाँटसम्मको यात्रा

नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको मानचित्रमा पूर्वी ढोकाका रूपमा रहेको कोशी प्रदेश प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक वैभव र आर्थिक प्रचुरताको एउटा जीवन्त सङ्ग्रहालय हो। साविकको प्रदेश नं. १ लाई २०७९ फागुन १७ गते ‘कोशी’ नामकरण गरिएसँगै यसले आफ्नो पहिचानलाई झन् प्रगाढ बनाएको छ। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको देश भन्दै गर्दा, त्यसको मुख्य श्रेय यही प्रदेशलाई जान्छ।

अद्वितीय भौगोलिक विविधता

२५,९०५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यो प्रदेश नेपालको कुल भू-भागको करिब १७.६ प्रतिशत हो। यसको भौगोलिक संरचना विश्वमै विरलै पाइने खालको छ। उत्तरमा चीनको तिब्बतसँग जोडिएका अग्ला हिमशृङ्खलाहरू छन् भने दक्षिणमा भारतको बिहारसँग जोडिएका समथर तराईका फाँटहरू। यो प्रदेशले हिमाल, पहाड र तराई गरी तीनै धरातलीय स्वरूपलाई सुन्दर ढंगले समेटेको छ।

उत्तरमा सगरमाथा, कञ्चनजंघा र मकालु जस्ता भीमकाय हिमालहरू उभिएका छन् भने मध्य भागमा महाभारत पर्वतका श्रृङ्खला र पहाडी उपत्यकाहरू छन्। दक्षिणमा झापा, मोरङ र सुनसरीका उर्वर भूमिहरूले यसलाई अन्नको भण्डार बनाएका छन्। हिमाल, पहाड र तराईसम्म फैलिएको यस प्रदेशमा झापा, इलाम, पाँचथर, ताप्लेजुङ, संखुवासभा, तेह्रथुम, भोजपुर, धनकुटा, खोटाङ, सुनसरी, मोरङ, सोलुखुम्बु, ओखलढुङ्गा र उदयपुर गरी जम्मा १४ वटा जिल्ला पर्दछन् । यस प्रदेशको पूर्वतर्फ भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्य र दक्षिणतर्फ बिहार राज्य पर्दछन् ।

प्रशासनिक र राजनीतिक जग

कोशी प्रदेशको प्रशासनिक केन्द्र र मुटुका रूपमा विराटनगर रहेको छ, जुन नेपालको ऐतिहासिक औद्योगिक सहर पनि हो। यस प्रदेश अन्तर्गत १४ वटा जिल्लाहरू रहेका छन्— हिमाली जिल्लादेखि तराईका जिल्लासम्म। प्रशासनिक सहजताका लागि यहाँ १ महानगरपालिका, २ उप-महानगरपालिका, ४६ नगरपालिका र ८८ गाउँपालिका गरी जम्मा १३७ वटा स्थानीय तहहरू क्रियाशील छन्।

प्राकृतिक र धार्मिक सम्पदाको संगम

प्रकृतिले कोशी प्रदेशलाई कन्जुस्याइँ नगरी उपहार दिएको छ। विश्वको सर्वोच्च बिन्दु सगरमाथा (८,८४८.८६ मि.) र तेस्रो अग्लो हिमाल कञ्चनजंघा यसैका गौरव हुन्। जलस्रोतको दृष्टिकोणले नेपालकै ठूलो नदी सप्तकोशी र यसका सहायक नदीहरू (अरुण, तमोर, दूधकोशी) ले यस क्षेत्रको सिँचाइ र जलविद्युतको सम्भावनालाई बलियो बनाएका छन्।

धार्मिक र पर्यटकीय हिसाबले पनि यो प्रदेश निकै अगाडि छ। ताप्लेजुङको पाथीभरा देवी, खोटाङको हलेसी महादेव, र सुनसरीको बराहक्षेत्र जस्ता पवित्र स्थलहरूले यसलाई आध्यात्मिक केन्द्र बनाएका छन्। त्यस्तै, इलामका चिया बगान, धनकुटाको भेडेटार र सोलुखुम्बुको नाम्चे बजारले संसारभरका पर्यटकलाई लोभ्याइरहेका हुन्छन्।

आर्थिक मेरुदण्ड र सांस्कृतिक पहिचान

आर्थिक रूपमा कोशी प्रदेशलाई नेपालको “नगदे बालीको हब” मानिन्छ। चिया, अलैँची, अदुवा र सुपारीको उत्पादनमा यो प्रदेश अग्रणी छ। विराटनगर-इटहरी कोरिडोरमा रहेका जुट, चिनी र अन्य उद्योगहरूले नेपालको औद्योगिक विकासमा जग बसालेका हुन्।

काेशी प्रदेश का ८१.९ प्रतिशत मानिसहरू कृषि पेसामा संलग्न रहेको देखिन्छ । यहाँ मुख्यगरी खाद्यान्न बाली, दलहन, तेलहन, नगदे बाली उत्पादन गरिन्छ । यस प्रदेशमा धानको उत्पादन सबैभन्दा धेरै हुन्छ । यस प्रदेशको हिमाली क्षेत्रमा पशुपालन, आलु, जडीबुटी; पहाडी क्षेत्रमा खाद्यान्न, अलैँची, अदुवा र कागती, सुन्तला, जुनार र तराई क्षेत्रमा धान, मकै, जुट र उखु, चिया खेतीको प्रशस्त सम्भावना छ ।

सांस्कृतिक रूपमा यहाँको समाज इन्द्रेणी जस्तै रङ्गीन छ। विशेषगरी किरात (राई, लिम्बु) संस्कृतिको बाहुल्यता रहेको यहाँ साकेला र धान नाचको छुट्टै रौनक हुन्छ। यसका साथै ब्राह्मण, क्षेत्री, थारु, राजवंशी र सन्थाल लगायतका जातिहरूको सहअस्तित्वले यहाँको सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाएको छ।

यसै गरी उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत र पश्चिमतर्फ मधेश प्रदेश  र बाग्मती प्रदेश पर्दछन् । यो प्रदेश ८६ डिग्री १ मिनेटदेखि ८८ डिग्री ३ मिनेट पूर्वी देशान्तर र २८ डिग्री २ मिनेटदेखि २६ डिग्री ३ मिनेट उत्तर देशान्तरको बीचमा रहेको छ । यस प्रदेशको कूल क्षेत्रफल २५९०५ वर्ग कि. मि. तथा कूल जनसङ्ख्या २०७८ अनुसार ४९,६१,४१२ रहेको छ । जनसङ्ख्याकाे विस्तृत विवरणको लागि यहाँ जानुहोस  ।

उच्च हिम श्रृङ्खलालगायत प्राकृतिक सम्पदाले सुशोभित दक्षिणपूर्वी एसियामा अवस्थित नेपाल धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिलेसमेत सम्वृद्ध छ । असङ्ख्य मठ, मन्दिर, पाटी, पौवा, गुम्बा, मस्जिदले भरिपूर्ण रहेको छ ।

नेपालको सूदुरपूर्वमा रहेको यस प्रदेशमा विभिन्न प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थस्थलहरू जस्तै ताप्लेजुङ को पाथिभरा देवीको मन्दिर, इलामको माइपोखरी, झापाको अर्जुनधारा र सताक्षी धाम, सुनसरीको बराह क्षेत्र, बूढा सुब्बा, पिण्डेश्वरी, दन्तकाली र रामधुनी, खोटाङको हलेसी महादेवलगायत बराह पोखरी, साल्पा पोखरी, दूधकुण्ड, कालिका देवी, छिन्ताङ देवी, कन्काई आदि प्रख्यात धार्मिक स्थलहरू रहेका छन् ।

यस प्रदेशका इलाम,धनकुटा, पाँचथर, तेह्रथुम जिल्लाहरूमा चिया, बेमौसमी तरकारी, अलैँची र दुध व्यावसायिक उद्देश्यले उत्पादन गरिन्छ । काेशी प्रदेश  मा जुट, चिनी, सलाई, साबुन, सिमेन्ट, छड, चिया प्रशोधनका उद्योगहरू रहेका छन् ।

विराटनगर यस प्रदेशको प्रमुख औद्योगिक केन्द्र हो । यस प्रदेशमा विराटनगर, इटहरी, धरान, इनरुवा, दमक, विर्तामोड, मेचीनगर, इलाम, धनकुटा आदिमा व्यापार व्यवसाय, होटलहरू सञ्चालन भइरहेका छन् । विर्तामोड, धरान, गाईघाट र कटारी पहाड र तराईलाई जोड्ने प्रमुख नाकाहरू हुन् ।

काेशी प्रदेश मा काकडभिट्टा र रानी भन्सार विराटनगर, पशुपतिनगर भारतसँग जोडिएको व्यापारिक नाकाहरू हुन् । उत्तरमा ओलाङचुङगोला र किमाथाङ्का चीनसँग जोड्ने व्यापारिक नाकाहरू हुन् ।

काेशी प्रदेश मा जलविद्युत् उत्पादनको पनि प्रशस्त सम्भावना रहेको छ । यहाँ अरुण,पिलुवा, कावेली, हेवा, माई आदि जस्ता थुप्रै ठुला, साना जलविद्युत् आयोजनाहरूले विद्युत् विकासको प्रचुर सम्भावना बोकेका छन् ।

यस प्रदेशमा सडक, हवाईमार्ग र सूचना र सञ्चारको सुविधा विस्तार भइरहेको छ । यहाँ मेची राजमार्ग (२६८ कि.मि), कोसी राजमार्ग (१५९ कि.मि), सगरमाथा राजमार्ग (२६५ कि.मि), महेन्द्र राजमार्ग, मध्यपहाडी लोकमार्ग, तमोर कोरिडर, मदन भण्डारी लोकमार्ग र विभिन्न ग्रामीण सडकले आवागमनको सुविधा पु¥याउँदै आएको छ । यस प्रदेशका विराटनगर, सुकेटार, भद्रपुर, तुम्लिङटार, सोलुखुम्बुको लुक्ला, फाप्लुमाकाठमाडौँबाट र पहाडी जिल्लामा विराटनगरबाट समेत हवाई सेवा उपलब्ध छ ।

कोशी प्रदेश अन्तर्गतका जिल्लाहरूको नक्सा (स्थानीयतह सहित)
नक्सा विवरणका लागि यहाँ जानुहोस

काेशी प्रदेश अन्र्तगत रहेका जिल्लाहरुको प्रतिनिधिसभा सदस्य र प्रदेशसभा सदस्यको निर्वाचनको लागि निर्धारित क्षेत्र संख्या –
निर्वाचन क्षेत्र विवरण

काेशी प्रदेश अन्तरगतका जिल्ला तथा स्थानिय तहहरूको विस्तृत विवरण तल उल्लेख गरीएको छ ।
१) ताप्लेजुङ     २) पाँचथर   ३) इलाम ४) झापा५) माेरङ ६) सुनसरी ७) धनकुटा ८) तेह्रथुम ९) संखुवासभा १०) भोजपुर ११) ओखलढुङ्गा १२) खोटाङ १३) उदयपुर
१४) सोलुखुम्बु

काेशी प्रदेश अन्तरगतका स्थानिय तहहरूको विस्तृत विवरण तल उल्लेख गरीएको छ ।

महानगरपालीका – १ – विराटनगर महानगरपालिका

उपमहानगरपालीका – २

१) ईटहरी उपमहानगरपालिका – सुनसरी

२) धरान उपमहानगरपालिका – सुनसरी

नगरपालीका – ४६

तथ्याङकको श्राेतः नेपाल सरकार सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय

गाउँपालीका – ८८

तथ्याङकको श्राेतः नेपाल सरकार सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय ।

श्रोतः नेपाल सरकार काेशी प्रदेश काे सरकारी  वेवसाइट तथा अन्य अनलाइन संस्करण , तस्विर सामाजिक संजाल ।

लेखन तथा संकलन – चिनारी नेपाल