नेपालको भौगोलिक अस्तित्व र राष्ट्रिय पहिचानको जग खोज्दै जाँदा हामी १८औँ शताब्दीको राजनीतिक परिदृश्यमा पुग्छौँ। साना-साना बाइसे, चौबिसे, मल्ल र किरात राज्यहरूमा विभाजित हिमाली भूभागलाई एउटै सुदृढ र विशाल राष्ट्रमा गाँस्ने ऐतिहासिक कार्य शाहवंशको नेतृत्वमा सम्भव भएको थियो। गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले सुरु गरेको नेपाल एकीकरण अभियान केवल भौगोलिक सीमा विस्तार मात्र थिएन, यो त दक्षिण एसियामा तीव्र गतिमा फैलिँदै गरेको इस्ट इन्डिया कम्पनी (बेलायती साम्राज्य) को प्रभावबाट यस भूभागलाई जोगाउने स्वाभिमानको लडाइँ पनि थियो।
आजको चिनारी नेपाल (chinarinepal.com) को यस विशेष ऐतिहासिक ब्लग पोस्टमा हामी शाहवंशको उदय, राजा पृथ्वीनारायण शाहको दूरदर्शी रणनीति, एकीकरणका प्रमुख चरणहरू र यसले आधुनिक नेपालको निर्माणमा पारेको दीर्घकालीन प्रभावको बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ।
शाहवंशको पृष्ठभूमि र गोर्खा राज्यको उदय
नेपालमा शाहवंशीय शासनको जग गोर्खाबाट सुरु भएको मानिन्छ। वि.सं. १६१६ (इ.सं. १५५९) मा द्रव्य शाहले खड्का राजाहरूलाई पराजित गरी गोर्खामा शाहवंशको स्थापना गरेका थिए।
गोर्खा राज्य सुरुमा आर्थिक र भौगोलिक दृष्टिले निकै कमजोर र सानो थियो। तर, द्रव्य शाहपछिका शासकहरू राम शाह, नरभूपाल शाह आदिको समयमा गोर्खाले कानुनी सुधार र सैन्य सामर्थ्य बढाउँदै लग्यो। यही जगमा टेकेर नरभूपाल शाहका जेठा छोरा पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १७९९ मा २० वर्षको उमेरमा गोर्खाको गद्दी सम्हाले।
नेपाल एकीकरण अभियानका प्रमुख चरणहरू
पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका समृद्ध राज्यहरूको रणनीतिक महत्त्व बुझेका थिए। उनले अपनाएको ‘घेराबन्दी र आर्थिक नाकाबन्दी’ को नीति एकीकरण अभियानको मुख्य आधार बन्यो।
क. नुवाकोट विजय (वि.सं. १८०१)
गोर्खा र काठमाडौँ उपत्यकाको व्यापारिक मार्गमा रहेको नुवाकोटमाथि कब्जा जमाउनु एकीकरणको पहिलो र महत्त्वपूर्ण सफलता थियो। पहिलो प्रयासमा असफल भए पनि दोस्रो प्रयासमा गोर्खाली फौजले नुवाकोटमाथि विजय हासिल गर्यो।
ख. काठमाडौँ उपत्यका विजय (वि.सं. १८२५ – १८२६)
उपत्यकाका तीनै मल्ल राज्यहरू (कान्तिपुर, पाटन र भक्तपुर) आपसमा विभाजित थिए। पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ उपत्यकाका नाकाहरू बन्द गरी आर्थिक नाकाबन्दी लगाए।
-
कान्तिपुर (काठमाडौँ) विजय: वि.सं. १८२५ इन्द्रजात्राको दिन।
-
पाटन विजय: कान्तिपुर विजयको केही समयपछि।
-
भक्तपुर विजय: वि.सं. १८२६ मा अन्तिम मल्ल राजा रणजीत मल्ललाई पराजित गरेपछि उपत्यका पूर्ण रूपमा एकीकरण भयो।
ग. पूर्व र पश्चिममा एकीकरणको विस्तार
उपत्यका विजयपछि काठमाडौँलाई एकीकृत नेपालको राजधानी घोषणा गरियो। त्यसपछि पूर्वमा किरात क्षेत्रहरू (माझकिरात र माझकिरातपछिका भूभाग) हुँदै टिस्टा नदीसम्म एकीकरणको सीमा पुर्याइयो।
पृथ्वीनारायण शाहपछिको एकीकरण अभियान
वि.सं. १८३१ मा पृथ्वीनारायण शाहको निधन भएपछि पनि एकीकरण अभियान रोकिएन।
-
नायब महारानी राजेन्द्रलक्ष्मी: पृथ्वीनारायण शाहकी बुहारी राजेन्द्रलक्ष्मीले चौबिसे राज्यहरूलाई जितेर एकीकरणलाई पश्चिममा गण्डकी क्षेत्रसम्म विस्तार गरिन्।
-
राजकुमार बहादुर शाह: पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा बहादुर शाहको नायबी काललाई ‘नेपालको बृहत् एकीकरण काल’ मानिन्छ। उनको नेतृत्वमा अमरसिंह थापा जस्ता साहसी काजीहरूले नेपालको सीमा पश्चिममा महाकाली नाघेर कुमाउ, गढवाल र काँगडासम्म पुर्याएका थिए।
सुगौली सन्धि र सीमा निर्धारण
नेपालको एकीकरण अभियान पश्चिममा काँगडा र पूर्वमा टिस्टासम्म पुगेपछि दक्षिण एसियामा शक्तिशाली बन्दै गएको ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग नेपालको द्वन्द्व भयो। वि.सं. १८७१ देखि १८७३ (इ.सं. १८१४-१८१६) सम्म भएको आंग्ल-नेपाल युद्धपछि दुवै देशबीच सुगौली सन्धि भयो।
सुगौली सन्धिले नेपालको मेचीदेखि महाकालीसम्मको वर्तमान भौगोलिक सीमा तय गर्यो, जसले गर्दा नेपालले आफ्नो एक-तिहाइ भूभाग गुमाउनुपरे पनि आफ्नो सार्वभौमसत्ता र स्वतन्त्रता भने कायम राखिरह्यो।
शाहवंश र एकीकरणको ऐतिहासिक महत्त्व
-
अस्तित्वको रक्षा: यदि शाहवंशको नेतृत्वमा एकीकरण नभएको भए साना-साना राज्यहरू बेलायती साम्राज्यमा सजिलै विलय हुने खतरा थियो।
-
सांस्कृतिक एवं सामाजिक एकबद्धता: विविधतायुक्त जातजाति, भाषा र संस्कृतिलाई एउटै राष्ट्रिय ढाँचामा जोड्ने काम भयो।
-
‘दिव्योपदेश’ को मार्गदर्शन: पृथ्वीनारायण शाहले दिएको “नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल हो” र “प्रजा मोटा भया दरबार बलियो रहन्छ” भन्ने भनाइ आज पनि नेपालको परराष्ट्र नीति र सुशासनका लागि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।
शाहवंश र नेपाल एकीकरणको इतिहास केवल एउटा वंशको विजयगाथा मात्र होइन, यो सम्पूर्ण नेपालीहरूको साझा पहिचान र राष्ट्रियता निर्माणको गाथा हो। पृथ्वीनारायण शाहको दूरदर्शिता, काजी अमरसिंह थापा, भक्ति थापा र बहादुर शाह जस्ता वीर योद्धाहरूको त्यागले नै आज हामी स्वतन्त्र र सार्वभौम नेपालको नागरिकका रूपमा उभिन पाएका छौँ।
इतिहासका विभिन्न मोडहरूमा शाहवंशीय शासकहरूका सबल र दुर्बल पक्षहरू रहे तापनि, नेपाल नामक भौगोलिक एवं राजनीतिक एकीकरणमा उनीहरूको योगदान अतुलनीय छ। चिनारी नेपाल (chinarinepal.com) मा प्रकाशित यो लेखले नेपालको जग कसरी बस्यो र हाम्रा पूर्वजहरूले कस्तो संघर्ष गरे भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत पुर्याउनेछ।