विश्वको नक्सामा नेपाललाई चिनाउने धेरै प्राकृतिक सम्पदा छन्। हिमाल, पहाड, नदी, ताल, वन, जैविक विविधता र प्राकृतिक सौन्दर्यले नेपाललाई असाधारण देश बनाएका छन्। तर यी सबैमध्ये एउटा नाम यस्तो छ, जुन नेपालको नामसँगै संसारभर उच्चारण हुन्छ—सगरमाथा।
सगरमाथा केवल पृथ्वीको सबैभन्दा अग्लो हिमशिखर होइन। यो नेपालको प्राकृतिक पहिचान, हिमाली सभ्यता, साहसिक पर्यटन, पर्वतारोहण इतिहास, शेर्पा संस्कृति र वातावरणीय चेतनासँग जोडिएको विशाल सम्पदा हो।
समुद्री सतहबाट ८,८४८.८६ मिटर उचाइमा रहेको सगरमाथा पृथ्वीको समुद्री सतहबाट मापन गरिएको सर्वोच्च शिखर हो। यसको चुचुरो नेपाल र चीनबीचको अन्तर्राष्ट्रिय सीमामा पर्छ। नेपाल र चीनले सन् २०२० डिसेम्बर ८ मा संयुक्त रूपमा यसको नयाँ उचाइ ८,८४८.८६ मिटर घोषणा गरेका थिए।
नेपालीमा सगरमाथा, अंग्रेजीमा Mount Everest र तिब्बती/शेर्पा परम्परामा चोमोलुङ्मा (Qomolangma) भनेर चिनिने यो हिमाल आज विश्वका साहसी मानिस, पर्वतारोही, पदयात्री, अनुसन्धानकर्ता र प्रकृतिप्रेमीहरूको आकर्षणको केन्द्र बनेको छ।
तर सगरमाथाको वास्तविक कथा यसको उचाइबाट मात्र सुरु हुँदैन। यसको कथा करोडौँ वर्ष पुरानो भूगर्भीय प्रक्रियादेखि सुरु हुन्छ र आजको जलवायु परिवर्तन तथा संरक्षणको प्रश्नसम्म आइपुग्छ।
सगरमाथा कहाँ अवस्थित छ?
सगरमाथा नेपालको उत्तरपूर्वी भागमा पर्ने सोलुखुम्बु जिल्लाको खुम्बु क्षेत्रमा अवस्थित छ। यो सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको मुख्य आकर्षण हो।
सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज सन् १९७६ जुलाई १९ मा स्थापना भएको हो। यसको क्षेत्रफल करिब १,१४८ वर्ग किलोमिटर छ। निकुञ्जमा विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथासहित विशाल हिमशृङ्खला, हिमनदी, गहिरा उपत्यका र उच्च हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली समेटिएका छन्।
सगरमाथा रहेको खुम्बु क्षेत्र प्राकृतिक रूपमा मात्र होइन, सांस्कृतिक रूपमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नाम्चे बजार, खुम्जुङ, थामे, फोर्चे, पाङ्बोचे, तेङ्बोचे लगायतका बस्तीहरू यही हिमाली भूभागमा रहेका छन्।
सगरमाथाको वरिपरि सगरमाथा मात्र छैन। ल्होत्से, नुप्से, चोयु, आमादब्लम, पुमोरी, थामसेर्कु लगायतका हिमशिखरहरूले यस क्षेत्रलाई संसारकै सबैभन्दा आकर्षक हिमाली दृश्यहरूमध्ये एक बनाएका छन्।
सगरमाथाको नाम कसरी रह्यो?
एउटै हिमाललाई संसारका विभिन्न समुदायले फरक नामले चिन्ने गर्छन्।
नेपालमा यसको नाम सगरमाथा हो। सगरमाथा शब्दलाई सामान्यतः ‘सगर’ अर्थात् आकाश र ‘माथा’ अर्थात् शिर/माथासँग जोडेर ‘आकाशको शिर’ वा ‘आकाशको निधार’ भन्ने अर्थमा व्याख्या गरिन्छ। सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको आधिकारिक विवरणले पनि यही व्युत्पत्तिलाई उल्लेख गरेको छ।
शेर्पा तथा तिब्बती परम्परामा यसलाई चोमोलुङ्मा वा Qomolangma भनिन्छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका सामग्रीमा चोमोलुङ्मालाई ‘Mother Goddess’ अर्थात् मातृदेवीसँग सम्बन्धित नामका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
अंग्रेजी नाम Everest भने ब्रिटिस सर्वेक्षण इतिहाससँग जोडिएको छ। ब्रिटिस भू–सर्वेक्षणका क्रममा यो हिमाल पृथ्वीको सर्वोच्च शिखरका रूपमा पहिचान भएपछि सन् १८६५ मा तत्कालीन Surveyor General of India George Everest को सम्मानमा ‘Mount Everest’ नाम प्रयोगमा आयो।
यसरी एउटै हिमालका तीन प्रमुख नामले यसको भौगोलिक मात्र होइन, स्थानीय संस्कृति, नेपाली पहिचान र विश्व इतिहाससँगको सम्बन्ध देखाउँछन्।
८,८४८.८६ मिटर : संसारको सर्वोच्च शिखर
सगरमाथाको सबैभन्दा चर्चित तथ्य यसको उचाइ हो।
८,८४८.८६ मिटर यही उचाइले सगरमाथालाई समुद्री सतहबाट मापन गर्दा पृथ्वीको सबैभन्दा अग्लो हिमशिखर बनाएको छ। लामो समयसम्म सगरमाथाको उचाइ ८,८४८ मिटर मानिँदै आएको थियो। तर आधुनिक प्रविधि र नयाँ सर्वेक्षण विधिको प्रयोग गर्दै नेपालले सगरमाथाको उचाइ पुनः मापन गर्यो। त्यसपछि चीनसँगको सहकार्यमा नयाँ उचाइ ८,८४८.८६ मिटर घोषणा गरियो।
यो मापन केवल एउटा अंक परिवर्तन गर्ने काम थिएन। यसले सगरमाथाको उचाइ निर्धारणमा नेपाल आफैंले वैज्ञानिक रूपमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको प्रमाणित गर्यो।
सगरमाथा कसरी बन्यो?
आज हामीले देख्ने सगरमाथा अचानक बनेको पहाड होइन। यो पृथ्वीको करोडौँ वर्ष लामो भूगर्भीय इतिहासको परिणाम हो। भारतीय भू–प्लेट उत्तरतर्फ सर्दै युरेसियन भू–प्लेटसँग ठोक्किँदा हिमालय पर्वत शृङ्खलाको निर्माण भएको वैज्ञानिक मान्यता छ। यी विशाल भूगर्भीय शक्तिहरूले पृथ्वीको सतहलाई माथितर्फ धकेल्दै हिमालयको निर्माण गरेका हुन्।त्यही दीर्घकालीन प्रक्रियाको परिणामस्वरूप आज संसारकै अग्लो हिमाली भूभाग अस्तित्वमा आएको हो।
सगरमाथा क्षेत्रका चट्टान, हिमनदी, उपत्यका र हिमाली भू–आकृतिले पृथ्वीको भूगर्भीय इतिहास बुझ्न महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छन्। UNESCO ले पनि सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जलाई उच्च हिमाली भू–दृश्य, हिमनदी र गहिरा उपत्यकाले बनेको असाधारण प्राकृतिक क्षेत्रका रूपमा वर्णन गरेको छ।
यस अर्थमा सगरमाथा एउटा हिमाल मात्र होइन—पृथ्वीको विकासक्रमको जीवित प्रमाण पनि हो।
सगरमाथा संसारको सर्वोच्च शिखर भनेर कसरी पहिचान भयो?
सगरमाथाको वैज्ञानिक पहिचान आधुनिक सर्वेक्षण इतिहाससँग जोडिएको छ। ब्रिटिस भारतको महान त्रिकोणमितीय सर्वेक्षणका क्रममा हिमालयका विभिन्न चुचुराहरूको उचाइ मापन गरिँदै थियो। सन् १८५० को दशकमा गरिएको गणनाबाट तत्कालीन ‘Peak XV’ भनिएको हिमाल संसारकै सबैभन्दा अग्लो रहेको निष्कर्ष निकालियो।
पछि यसलाई George Everest को नामसँग जोडेर ‘Mount Everest’ नाम दिइयो। नेपाल पर्यटन बोर्डका सामग्रीअनुसार सन् १८५६ मा यसको सर्वोच्चता घोषणा गरिएको थियो त्यसपछि सगरमाथा विश्वका भूगोलविद्, अन्वेषक र पर्वतारोहीहरूको ध्यानको केन्द्र बन्यो तर शिखर पहिचान गर्नु र त्यहाँ पुग्नु दुई बिल्कुलै फरक कुरा थिए।
सगरमाथा आरोहणको सुरुवाती इतिहास
सगरमाथा चढ्ने प्रयासको इतिहास एक शताब्दीभन्दा लामो छ।
सन् १९२१ मा सगरमाथातर्फ पहिलो ठूलो पर्वतारोहण अभियान सञ्चालन भयो। त्यसबेला नेपाल विदेशी आरोहीहरूका लागि बन्द भएकाले प्रारम्भिक अभियानहरू तिब्बततर्फबाट सञ्चालन भएका थिए।
त्यसपछि सन् १९२२ र १९२४ मा पनि महत्वपूर्ण आरोहण प्रयासहरू भए।
तर सगरमाथाको उचाइ, कठोर मौसम, हिमनदी, कम अक्सिजन र कठिन भूभागका कारण धेरै प्रयास सफल हुन सकेनन्।
सन् १९२४ को अभियानमा George Mallory र Andrew Irvine उच्च क्षेत्रमा हराए। उनीहरू शिखर नजिक पुगेका थिए कि थिएनन् भन्ने प्रश्न पर्वतारोहण इतिहासमा लामो समयसम्म रह्यो।
यसरी सगरमाथाको शिखरले मानिसलाई दशकौँसम्म चुनौती दिइरह्यो।
२९ मे १९५३ : मानव इतिहासको ऐतिहासिक दिन
न्युजिल्यान्डका Sir Edmund Hillary र नेपाली शेर्पा पर्वतारोही Tenzing Norgay Sherpa सगरमाथाको शिखरमा सफलतापूर्वक पुगे।
नेपालको पर्यटनसम्बन्धी आधिकारिक विवरणले पनि यही मितिमा हिलारी र तेन्जिङले पहिलो सफल आरोहण गरेको उल्लेख गर्छ।
यो केवल एउटा हिमाल चढेको घटना थिएन।
यो मानव साहस, वैज्ञानिक तयारी, टोलीगत सहकार्य र दृढ इच्छाशक्तिको ऐतिहासिक प्रमाण थियो।
त्यस दिनपछि सगरमाथा विश्व पर्वतारोहणको केन्द्र बन्यो।
र तेन्जिङ नोर्गे शेर्पाको नाम सगरमाथासँग सदाका लागि जोडियो।
तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा : हिमालसँग जोडिएको नेपाली गौरव
तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा सगरमाथाको इतिहासका सबैभन्दा महत्वपूर्ण व्यक्तिमध्ये एक हुन्।
उनले हिमाली भूगोल, मौसम र आरोहणका कठिनाइलाई नजिकबाट बुझेका थिए। हिलारीसँगको १९५३ को आरोहणले उनलाई विश्वभर प्रसिद्ध बनायो।
तर तेन्जिङको कथा एउटा आरोहणको सफलतामा मात्र सीमित छैन।
यो खुम्बुका हिमाली समुदायले पुस्तौँदेखि विकास गरेको हिमालसँगको सम्बन्ध, ज्ञान र साहसको प्रतिनिधित्व पनि हो।
सगरमाथा चढ्ने अनेकौँ अभियानमा शेर्पाहरूले मार्गदर्शन, भारवहन, डोरी व्यवस्थापन, क्याम्प निर्माण, उद्धार र उच्च हिमाली क्षेत्रमा आवश्यक सहयोग गर्दै आएका छन्।
त्यसैले सगरमाथाको आरोहण इतिहास लेख्दा शेर्पा समुदायको योगदानलाई छुटाउन सकिँदैन।
सगरमाथा र शेर्पा संस्कृति
सगरमाथाको वास्तविक आत्मा बुझ्न खुम्बुको शेर्पा संस्कृतिलाई बुझ्न आवश्यक छ।
खुम्बु क्षेत्रका मानिसहरूको जीवन हिमाल, बौद्ध संस्कृति, स्थानीय प्राकृतिक स्रोत र पर्यटनसँग गहिरोसँग जोडिएको छ।
यहाँका गाउँहरूमा देखिने गुम्बा, स्तूप, मणि ढुङ्गा, प्रार्थना झण्डा र धार्मिक परम्पराले सगरमाथा क्षेत्रलाई केवल साहसिक पर्यटनको गन्तव्य नभई सांस्कृतिक भूभाग पनि बनाएका छन्।
UNESCO का अनुसार सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको प्राकृतिक सम्पदासँग शेर्पा समुदायको परम्परागत संस्कृति र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनको सम्बन्ध महत्वपूर्ण छ।
सगरमाथा उनीहरूका लागि केवल आरोहण गर्ने पहाड होइन।
यो जीवन, विश्वास, संस्कृति र प्रकृतिसँग जोडिएको भूभाग हो।
तेङ्बोचे : हिमालको काखमा आध्यात्मिक संसार
सगरमाथा क्षेत्रको सांस्कृतिक यात्रामा तेङ्बोचे विशेष स्थान राख्छ।
हिमालले घेरिएको तेङ्बोचे क्षेत्रका गुम्बा, प्रार्थना झण्डा र धार्मिक वातावरणले खुम्बुको बौद्ध संस्कृतिलाई अभिव्यक्त गर्छन्।
सगरमाथातर्फ जाने यात्रुहरूले बाटोमा देख्ने स्तूप, मणि ढुङ्गा र प्रार्थना झण्डाहरूले यात्रालाई केवल भौगोलिक यात्रामा सीमित हुन दिँदैनन्।
यहाँ प्रकृति र संस्कृति एकअर्कासँग मिसिएका छन्।
सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज : हिमालभन्दा धेरै ठूलो प्राकृतिक संसार
सगरमाथा भन्नासाथ धेरैको आँखामा केवल एउटा चुचुरो आउँछ।
तर सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज त्यो एउटा चुचुरोभन्दा धेरै ठूलो प्राकृतिक संसार हो।
निकुञ्जमा विशाल हिमशिखर, हिमनदी, गहिरा उपत्यका, चट्टानी भूभाग, उच्च हिमाली वनस्पति र दुर्लभ वन्यजन्तु पाइन्छन्।
UNESCO का अनुसार यहाँ हिमचितुवा र रातो पाण्डाजस्ता दुर्लभ वन्यजन्तु पाइन्छन्। सरकारी संरक्षण अभिलेखहरूले हिमाली थार, घोरल, कस्तुरी मृग तथा विभिन्न चराहरू पनि यस क्षेत्रको जैविक विविधताको हिस्सा भएको उल्लेख गर्छन्।
यसले सगरमाथा क्षेत्रलाई केवल पर्वतारोहणको गन्तव्य नभई उच्च हिमाली जैविक विविधताको महत्वपूर्ण क्षेत्र बनाएको छ।
सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको स्थापना
सगरमाथाको प्राकृतिक वातावरण र हिमाली जैविक विविधता संरक्षण गर्न नेपाल सरकारले १९ जुलाई १९७६ मा सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज स्थापना गरेको हो।
निकुञ्जले सगरमाथाको वातावरण मात्र होइन, खुम्बुको उच्च हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली र स्थानीय शेर्पा संस्कृतिलाई पनि समेट्छ।
यसको स्थापना एउटा महत्वपूर्ण मोड थियो।
किनकि सगरमाथालाई केवल आरोहणको क्षेत्रका रूपमा होइन, संरक्षण गर्नुपर्ने राष्ट्रिय सम्पदाका रूपमा हेर्ने संस्थागत आधार त्यहीँबाट बलियो भयो।
१९७९ : सगरमाथा विश्व सम्पदा बन्यो
सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जलाई सन् १९७९ मा UNESCO विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरियो।
यो नेपालको पहिलो प्राकृतिक विश्व सम्पदा स्थलका रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ। UNESCO को अभिलेखअनुसार सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज १९७९ मा विश्व सम्पदा सूचीमा परेको हो।
यसको विश्वव्यापी महत्त्व केवल सगरमाथाको उचाइमा आधारित छैन।
यहाँ—
- विश्वको सर्वोच्च शिखर,
- विशाल हिमनदी,
- गहिरा हिमाली उपत्यका,
- दुर्लभ वन्यजन्तु,
- असाधारण प्राकृतिक सौन्दर्य,
- र शेर्पा संस्कृति
एकै भूभागमा भेटिन्छन्।
त्यसैले सगरमाथा क्षेत्रलाई विश्वले असाधारण प्राकृतिक मूल्य भएको सम्पदाका रूपमा स्वीकार गरेको हो।
सगरमाथा र नेपालको पर्यटन
सगरमाथा नेपालको पर्यटनको सबैभन्दा बलियो पहिचानमध्ये एक हो।
नेपाल भन्नासाथ विश्वका धेरै मानिसको मनमा हिमाल र त्यसमा पनि सगरमाथाको चित्र आउँछ।
सगरमाथा आरोहणबाहेक Everest Base Camp Trek विश्वप्रसिद्ध पदयात्रा गन्तव्य बनेको छ।
यस यात्रामा पर्यटकहरू नाम्चे बजारदेखि खुम्बुका विभिन्न गाउँ, गुम्बा, हिमनदी र उच्च हिमाली भूभाग पार गर्दै आधार शिविरतर्फ पुग्छन्।
यो यात्रा केवल सगरमाथा हेर्ने यात्रा होइन।
यो—
हिमाली भूगोल हेर्ने यात्रा हो।
शेर्पा संस्कृति बुझ्ने यात्रा हो।
गुम्बा र हिमाली धार्मिक परम्परा अनुभव गर्ने यात्रा हो।
हिमनदी र उच्च हिमाली वातावरण नजिकबाट महसुस गर्ने यात्रा हो।
त्यसैले सगरमाथाले नेपालको पर्यटनलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिन ठूलो योगदान गरेको छ।
सगरमाथाले खुम्बुको स्थानीय अर्थतन्त्रमा पारेको प्रभाव
पर्यटनको विकाससँगै सगरमाथा क्षेत्रका स्थानीय समुदायका लागि विभिन्न रोजगारी र आयआर्जनका अवसर सिर्जना भएका छन्।
होटल तथा लज, पदयात्रा, पर्वतारोहण सहयोग, गाइड, भरिया, यातायात, खाद्य तथा अन्य सेवाहरू स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएका छन्।
UNESCO ले पनि सगरमाथा क्षेत्रमा पर्यटनले स्थानीय अर्थतन्त्र, जीवनस्तर र पूर्वाधार विकासमा योगदान पुर्याएको उल्लेख गरेको छ।
तर पर्यटनको फाइदासँगै यसको व्यवस्थापनको चुनौती पनि आउँछ।
यही कारण सगरमाथाको भविष्य पर्यटन बढाउने मात्र होइन, जिम्मेवार पर्यटन विकास गर्ने विषयसँग जोडिएको छ।
संसारको सर्वोच्च शिखर चढ्नु किन यति कठिन छ?
सगरमाथा हेर्दा जति सुन्दर देखिन्छ, चढ्दा त्यति नै चुनौतीपूर्ण छ।
८,००० मिटरभन्दा माथिको उचाइमा मानव शरीरका लागि वातावरण अत्यन्त कठोर हुन्छ। हावामा उपलब्ध अक्सिजन समुद्री सतहको तुलनामा धेरै कम हुन्छ।
आरोहीहरूले सामना गर्नुपर्ने प्रमुख चुनौतीहरू हुन्—
- अत्यधिक चिसो
- तीव्र हावा
- कम अक्सिजन
- हिमपहिरो
- हिमनदीका दरार
- खुम्बु आइसफल
- कठिन चट्टानी तथा बरफयुक्त बाटो
- अचानक परिवर्तन हुने मौसम
- उचाइसम्बन्धी शारीरिक समस्या
यसकारण सगरमाथा आरोहणका लागि शारीरिक क्षमता मात्र पर्याप्त हुँदैन।
अनुभव, प्रशिक्षण, अनुकूलन, मौसमको अध्ययन, उपकरण, टोलीगत समन्वय र सही निर्णय उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
‘डेथ जोन’ किन भनिन्छ?
सगरमाथाको ८,००० मिटरभन्दा माथिको भागलाई पर्वतारोहणमा प्रायः ‘डेथ जोन’ भनेर चिनिन्छ।
यस उचाइमा अक्सिजनको मात्रा निकै कम हुने भएकाले मानव शरीरले लामो समय सामान्य रूपमा काम गर्न कठिन हुन्छ।
त्यसैले आरोहीहरू सकेसम्म छोटो समयमै जोखिमपूर्ण उच्च भाग पार गरेर तल फर्कनुपर्ने हुन्छ।
सगरमाथाको शिखरमा पुग्नु एउटा उपलब्धि भए पनि त्यहाँबाट सुरक्षित फर्कनु पनि आरोहणको उत्तिकै महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
सगरमाथाले बनाएका ऐतिहासिक कीर्तिमान
१९५३ को पहिलो सफल आरोहणपछि सगरमाथा मानव क्षमताको सीमा परीक्षण गर्ने विश्वकै प्रमुख स्थान बन्यो।
महिला आरोहण, बिना अतिरिक्त अक्सिजन आरोहण, ज्येष्ठ आरोही, विभिन्न असामान्य आरोहण विधि र अन्य साहसिक उपलब्धिहरूले सगरमाथाको इतिहासलाई निरन्तर विस्तार गरेका छन्।
सन् १९७५ मा जापानकी Junko Tabei सगरमाथाको शिखरमा पुग्ने पहिलो महिला बनिन्।
त्यस्तै सन् १९७८ मा Reinhold Messner र Peter Habeler ले अतिरिक्त बोतलको अक्सिजनबिना सगरमाथा आरोहण गरेर पर्वतारोहण इतिहासमा नयाँ अध्याय थपे।
यी घटनाहरूले सगरमाथालाई केवल नेपालको भौगोलिक गौरव होइन, विश्व मानव साहसको प्रयोगशालासमेत बनाएको छ।
सगरमाथाको अर्को कथा : फोहोर र वातावरणीय दबाब
सगरमाथाको लोकप्रियता बढ्दै जाँदा यसको वातावरणमाथि मानवीय दबाब पनि बढेको छ।
पर्यटक, आरोही, अभियान, आवास, यातायात र अन्य गतिविधिसँगै फोहोर व्यवस्थापन, पानी, ऊर्जा, बाटो र उद्धारजस्ता विषय महत्वपूर्ण बनेका छन्।
UNESCO ले पनि पर्यटनको बढ्दो चाप, फोहोर व्यवस्थापन तथा प्राकृतिक स्रोतमा पर्ने दबाबलाई संरक्षणका चुनौतीसँग जोडेको छ।
यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ—
विश्वले हेर्न चाहेको सगरमाथालाई हामी कस्तो अवस्थामा भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नेछौँ?
जलवायु परिवर्तन : सगरमाथाको नयाँ चुनौती
सगरमाथाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अब केवल आरोहणको कठिनाइ होइन।
जलवायु परिवर्तन पनि सगरमाथाको भविष्यसँग जोडिएको गम्भीर विषय हो।
हिमनदी र हिमतालहरूमा हुने परिवर्तन, तापक्रममा वृद्धि, मौसमको स्वरूपमा परिवर्तन र उच्च हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा देखिने परिवर्तनले सगरमाथा क्षेत्रलाई प्रभावित पार्न सक्छन्।
हिमालमा हुने परिवर्तनको असर हिमालमै सीमित हुँदैन।
हिमालबाट उत्पन्न नदी प्रणाली, पानीका स्रोत, कृषि, पर्यटन र हिमाली समुदायको जीवनसँग पनि यसको सम्बन्ध हुन्छ।
त्यसैले सगरमाथाको संरक्षण वास्तवमा हिमाल मात्र जोगाउने विषय होइन; हिमालसँग जोडिएको सम्पूर्ण जीवन प्रणाली जोगाउने विषय हो।
थामे बाढीले दिएको चेतावनी
सन् २०२४ अगस्ट १६ मा खुम्बु क्षेत्रको थामेमा आएको हिमताल विस्फोटजन्य बाढी अर्थात् Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) ले स्थानीय समुदाय र पूर्वाधारमा क्षति पुर्यायो।
यस घटनाले उच्च हिमाली क्षेत्रमा जलवायु तथा हिमतालसम्बन्धी जोखिमलाई फेरि चर्चाको केन्द्रमा ल्यायो।
UNESCO ले थामे क्षेत्रमा भएको घटनापछि स्थानीय समुदायको जीवित सांस्कृतिक सम्पदा तथा पुनःस्थापनासँग सम्बन्धित कामबारे पनि उल्लेख गरेको छ।
थामेको घटना सगरमाथा क्षेत्रका लागि एउटा गम्भीर सम्झना हो—
हिमालको सौन्दर्य जति ठूलो छ, त्यससँग जोडिएको वातावरणीय जोखिमलाई बुझ्ने आवश्यकता पनि त्यति नै ठूलो छ।
सगरमाथा संरक्षणको जिम्मेवारी कसको?
सगरमाथा नेपालमा छ। तर यसको महत्व विश्वव्यापी छ।
त्यसैले संरक्षणको जिम्मेवारी नेपाल सरकार, स्थानीय समुदाय वा आरोहण क्षेत्रका संस्थाहरूको मात्र होइन।
यसमा—
सरकारको नीति,
स्थानीय समुदायको सहभागिता,
पर्यटकको जिम्मेवारी,
आरोहीको अनुशासन,
पर्यटन व्यवसायीको भूमिका,
वैज्ञानिक अनुसन्धान,
र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य
सबै आवश्यक छन्।
सगरमाथामा जाने प्रत्येक व्यक्तिले एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ—
सगरमाथा केवल हेर्न वा चढ्न जाने ठाउँ होइन; संरक्षण गर्नुपर्ने साझा सम्पदा हो।
जिम्मेवार पर्यटन किन आवश्यक छ?
सगरमाथा क्षेत्रमा पर्यटन आवश्यक छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सहयोग गर्छ र संसारलाई नेपालको प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदासँग जोड्छ।
तर पर्यटनको विकास प्रकृतिको क्षमताभन्दा धेरै अगाडि बढ्यो भने त्यही पर्यटन भविष्यमा समस्याको कारण बन्न सक्छ।
त्यसैले सगरमाथाका लागि आवश्यक छ—
- फोहोरको उचित व्यवस्थापन
- प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण प्रयोग
- स्थानीय संस्कृतिको सम्मान
- जैविक विविधताको संरक्षण
- हिमनदी र हिमतालको वैज्ञानिक निगरानी
- सुरक्षित तथा व्यवस्थित आरोहण
- स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता
पर्यटन र संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै सगरमाथाको दीर्घकालीन भविष्यको आधार हो।
सगरमाथा किन नेपालको राष्ट्रिय गौरव हो?
सगरमाथा नेपालका लागि गौरवको विषय हुनुको कारण केवल यो विश्वको सबैभन्दा अग्लो हिमाल भएकाले मात्र होइन।
सगरमाथामा नेपालको प्रकृतिको विराटता छ।
यसमा हिमाली संस्कृति छ।
यसमा शेर्पा समुदायको इतिहास छ।
यसमा विश्व पर्वतारोहणको गौरवपूर्ण इतिहास छ।
यसले नेपालको पर्यटनलाई विश्वमा चिनाएको छ।
यसले वैज्ञानिक अनुसन्धान र वातावरणीय अध्ययनका लागि महत्वपूर्ण क्षेत्र प्रदान गरेको छ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—
सगरमाथाले नेपाललाई संसारसँग जोड्ने एउटा अद्वितीय प्राकृतिक पहिचान दिएको छ।
सगरमाथाले संसारलाई दिएको सन्देश
सगरमाथाको कथा मानव साहसको कथा हो।
तर यसको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
सगरमाथाले मानिसलाई सिकाउँछ कि प्रकृतिलाई जित्ने होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने हो।
१९५३ मा मानिसले सगरमाथाको शिखरमा पाइला राख्यो।
तर त्यसपछि पनि सगरमाथा मानिसको स्वामित्वमा आएको छैन।
बरु मानिसले प्रत्येक आरोहणसँगै आफ्नो सीमितता महसुस गर्दै आएको छ।
हिमालले आज पनि मानिसलाई चुनौती दिइरहेको छ।
र शायद यही सगरमाथाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
सगरमाथा : केवल शिखर होइन, एउटा सम्पूर्ण संसार
यदि सगरमाथालाई केवल ८,८४८.८६ मिटर अग्लो चट्टान र हिउँको पहाडका रूपमा हेर्ने हो भने यसको आधा कथा मात्र बुझिन्छ।
सगरमाथा हो—
हिमालयको भूगर्भीय इतिहास।
शेर्पा समुदायको संस्कृति।
हिमनदी र उच्च हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली।
दुर्लभ वन्यजन्तुको बासस्थान।
पर्वतारोहणको विश्व इतिहास।
नेपालको पर्यटनको अन्तर्राष्ट्रिय परिचय।
जलवायु परिवर्तनको संवेदनशील क्षेत्र।
र अन्ततः—
भावी पुस्ताका लागि जोगाउनुपर्ने प्राकृतिक सम्पदा।
त्यसैले सगरमाथालाई बुझ्नु भनेको एउटा हिमाल बुझ्नु मात्र होइन।
यो नेपालको प्रकृति, संस्कृति, इतिहास र भविष्यलाई बुझ्नु हो।
सगरमाथाबाट हामीले के सिक्न सक्छौँ?
सगरमाथाको कथा पढ्दा एउटा गहिरो सन्देश प्राप्त हुन्छ।
उचाइ ठूलो भए चुनौती पनि ठूलो हुन्छ।
तर तयारी, सहकार्य, धैर्य र दृढ इच्छाशक्तिले कठिनभन्दा कठिन लक्ष्यतर्फ अघि बढ्न सकिन्छ।
तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र एडमन्ड हिलारीको सफल आरोहणले मानव साहसको एउटा नयाँ इतिहास लेख्यो।
तर आजको पुस्ताका लागि सगरमाथाको अर्को पाठ अझ महत्वपूर्ण छ—
शिखरमा पुग्नु मात्र पर्याप्त छैन; शिखरलाई सुरक्षित राख्नु पनि आवश्यक छ।
सगरमाथा : नेपालको शिरदेखि विश्वको साझा सम्पदासम्म
सगरमाथाको शिखरमा हिउँ छ।
त्यसको तल हिमनदी छन्।
त्यसभन्दा तल शेर्पा बस्तीहरू छन्।
बस्तीहरूसँग संस्कृति छ।
संस्कृतिसँग इतिहास छ।
इतिहाससँग पर्यटन जोडिएको छ।
र यी सबैसँग भविष्य जोडिएको छ।
त्यसैले सगरमाथालाई एउटा मात्र दृष्टिकोणबाट हेर्न सकिँदैन।
यसलाई प्रकृति, संस्कृति, विज्ञान, इतिहास, पर्यटन र वातावरण सबै कोणबाट बुझ्नुपर्छ।
नेपालका लागि सगरमाथा गर्व हो।
शेर्पा समुदायका लागि यो जीवन र संस्कृतिसँग जोडिएको भूभाग हो।
पर्वतारोहीका लागि यो चुनौती हो।
वैज्ञानिकका लागि अनुसन्धानको क्षेत्र हो।
पर्यटकका लागि सपना हो।
र विश्वका लागि यो असाधारण प्राकृतिक सम्पदा हो।
तपाईंलाई थाहा छ?
१. सगरमाथाको आधिकारिक नयाँ उचाइ कति हो?
८,८४८.८६ मिटर। नेपाल र चीनले सन् २०२० मा संयुक्त रूपमा यो उचाइ घोषणा गरेका हुन्।
२. सगरमाथाको पहिलो सफल आरोहण कहिले भयो?
२९ मे १९५३ मा तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र एडमन्ड हिलारीले पहिलो सफल आरोहण गरे।
३. सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज कहिले स्थापना भयो?
१९ जुलाई १९७६ मा सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज स्थापना भयो।
४. सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज UNESCO विश्व सम्पदा कहिले बन्यो?
सन् १९७९ मा।
५. सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको क्षेत्रफल कति छ?
करिब १,१४८ वर्ग किलोमिटर।
६. सगरमाथा कुन जिल्लामा पर्छ?
सगरमाथा सोलुखुम्बु जिल्लाको खुम्बु क्षेत्रमा अवस्थित छ।
७. सगरमाथालाई शेर्पा/तिब्बती परम्परामा के भनिन्छ?
चोमोलुङ्मा (Qomolangma)।
८. सगरमाथाको पुरानो अंग्रेजी नाम कसरी प्रचलित भयो?
ब्रिटिस सर्वेक्षण इतिहासमा ‘Peak XV’ का रूपमा पहिचान भएपछि सन् १८६५ मा George Everest को नामबाट ‘Mount Everest’ नाम प्रयोगमा आयो।
९. सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जमा कुन दुर्लभ जनावर पाइन्छन्?
हिमचितुवा र रातो पाण्डासहित उच्च हिमाली क्षेत्रमा अनुकूलित विभिन्न वन्यजन्तु पाइन्छन्।
१०. सगरमाथा किन विश्वका लागि पनि महत्वपूर्ण छ?
किनकि यहाँ विश्वको सर्वोच्च शिखर, हिमनदी, उच्च हिमाली जैविक विविधता, असाधारण प्राकृतिक सौन्दर्य र शेर्पा संस्कृति एउटै भूभागमा भेटिन्छन्।
सन्दर्भ सामग्री:
- UNESCO World Heritage Centre — Sagarmatha National Park
- नेपाल सरकार, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग — सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज
- नेपाल सरकार, पर्यटन विभाग — Mountaineering in Nepal: Facts & Figures
- नेपाल सरकार, परराष्ट्र मन्त्रालय — Mount Sagarmatha/Zhumulangma Height Announcement
- नेपाल सरकार, खानी तथा भूगर्भ विभाग — General Geology of Nepal
- नेपाल पर्यटन बोर्ड — Everest Day