नेपालका पूर्व राष्ट्रपतिहरू

नेपालमा सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनासँगै देशको सर्वोच्च संवैधानिक पदका रूपमा ‘राष्ट्रपति’ प्रणालीको सुरुवात भयो। वि.सं. २०६५ (सन् २००८) मा राजतन्त्रको अन्त्य भएपछि नेपालले राष्ट्राध्यक्षका रूपमा राष्ट्रपति पाउने व्यवस्था बनेको हो। यस लेखमा नेपालका पूर्व राष्ट्रपतिहरूको व्यक्तिगत जीवन, राजनीतिक यात्रा, कार्यकाल र ऐतिहासिक योगदानको विस्तृत चर्चा गरिएको छ।

१. डा. रामवरण यादव (नेपालका प्रथम राष्ट्रपति) : संघर्ष, नेतृत्व र इतिहासको विस्तृत जीवनी

डा. रामवरण यादवको जन्म वि.सं. २००६ साल माघ २२ गते (४ फेब्रुअरी १९५०) एक मध्यमवर्गीय किसान परिवारमा भएको हो । उहाँको जन्म धनुषा जिलेको साविक सप्रेला गाउँ विकास समिति (हाल मिथिला बिहारी नगरपालिका) को सपना गाउँमा भएको थियो ।

उहाँका पिताको नाम थानी यादव र माताको नाम रामरती देवी थियो । एक कृषक परिवारमा जन्मिएका कारण डा. यादवको बाल्यकाल खेतबारी, माटो र गाउँको साधारण जीवनशैलीसँग नजिक रह्यो । उहाँको पृष्ठभूमिले उहाँलाई जीवनभर जमिनी यथार्थ र साधारण जनतासँग जोडेर राख्यो ।

शिक्षा र चिकित्सा यात्रा (किसानको छोराबाट डाक्टरसम्म)

डा. यादवको प्रारम्भिक शिक्षा गाउँकै आसपासका विद्यालयमा सुरु भयो । त्यसपछि उहाँ माध्यमिक र कलेज तहको अध्ययनका लागि जनकपुर आउनुभयो । उहाँले जनकपुरको राराबहुमुखी क्याम्पसबाट आइ.एस्सी. सम्मको अध्ययन पूरा गर्नुभयो ।

चिकित्सा क्षेत्रमा पाइला : त्यसबेला नेपालीहरूका लागि उच्च शिक्षा र विशेषगरी चिकित्सा शिक्षाको गन्तव्य अक्सर भारत हुने गर्दथ्यो । वि.सं. २०२५ सालतिर डा. यादव थप अध्ययनका लागि भारतको पश्चिम बंगालस्थित कलकत्ता जानुभयो । त्यहाँ उहाँले कलकत्ता मेडिकल कलेजमा भर्ना भएर चिकित्सा शिक्षा (MBBS) को अध्ययन सुरु गर्नुभयो । केही वर्षको कडा मिहिनेतपछि उहाँले MBBS को उपाधि प्राप्त गर्नुभयो र नेपाल फर्कनुभयो ।

नेपाल फर्किएपछि डा. यादवले सरकारी चिकित्सकका रूपमा काम गर्न थाल्नुभयो । उहाँले केही समय नारायणी उपक्षेत्रीय अस्पताल, वीरगन्ज र बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरान जस्ता प्रतिष्ठित अस्पतालहरूमा सेवा दिनुभयो । एक चिकित्सकका रूपमा उहाँले गरिब र विपन्न बिरामीहरूको सेवालाई प्राथमिकता दिनुभयो, जसले उहाँलाई जनतामाझ लोकप्रिय बनाउन मद्दत गर्यो ।

चिकित्सा क्षेत्रमा नै उहाँको लगनशीलता यतिसम्म थियो कि उहाँले स्नातकोत्तर तह (MD) सम्मको अध्ययन पनि पूरा गर्नुभयो । उहाँको चिकित्सक व्यक्तित्वलाई आज पनि जनकपुर र समग्र मधेस क्षेत्रमा उत्तिकै सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छ ।

राजनीतिक प्रवेश र संघर्ष (चिकित्साबाट राजनीतिसम्म)

डा. यादवको राजनीतिक यात्रा चिकित्सा पेसासँगै समानान्तर रूपमा सुरु भएको मान्न सकिन्छ । डाक्टर हुँदाहुँदै पनि उहाँमा देशको राजनीतिक अवस्था र जनताको अधिकारप्रति गहिरो चासो थियो ।

राजनीतिको बीजारोपण : कलकत्तामा MBBS अध्ययनका क्रममा उहाँले वि.सं. २०२६ सालतिर नेपाली कांग्रेस निकट “नेपाल विद्यार्थी संघ” मा आबद्ध भएर राजनीतिमा सक्रिय हुन थाल्नुभयो । त्यसबेला नेपालमा पञ्चायती व्यवस्था थियो र प्रजातन्त्रको पुनः स्थापनाका लागि संघर्ष चलिरहेको थियो । प्रजातान्त्रिक आन्दोलनप्रति डा. यादवको झुकाव गहिरो थियो ।

नेपाल फर्केर सरकारी चिकित्सकको सेवामा रहँदा पनि उहाँ प्रजातान्त्रिक शक्तिहरूसँग सम्पर्कमा रहनुहुन्थ्यो । उहाँको झुकाव सधैँ नेपाली कांग्रेस पार्टीप्रति रह्यो, जुन पार्टी नेपालमा प्रजातन्त्रको प्राप्तिका लागि लामो समयदेखि संघर्षरत थियो ।

प्रत्यक्ष राजनीति र जेल यात्रा : वि.सं. २०३७ सालको जनमत संग्रह र २०४२ सालको सत्याग्रहका क्रममा डा. यादवले चिकित्सा पेसा त्यागेर पूर्ण रूपमा सक्रिय राजनीतिमा होमिए । उहाँले प्रजातन्त्रको स्थापनाका लागि भएको आन्दोलनमा अग्रपंक्तिमा रहेर काम गर्नुभयो, जसका कारण उहाँले धेरै पटक जेल यात्रा पनि भोग्नुपर्यो । उहाँको इमानदारी र संघर्षले उहाँलाई नेपाली कांग्रेस पार्टीभित्र एक भरपर्दो नेताको रूपमा स्थापित गर्यो ।

प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना पछिको राजनीतिक यात्रा (संसद् र मन्त्रालय)

वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलनले पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गर्यो र नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापना भयो । यसपछि डा. यादवको संसदीय यात्रा सुरु भयो ।

• वि.सं. २०४८ साल : डा. यादव धनुषा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर २ बाट प्रतिनिधि सभाको सदस्यमा निर्वाचित हुनुभयो । यो उहाँको पहिलो संसदीय विजय थियो ।

• राज्यमन्त्रीको जिम्मेवारी : निर्वाचित भएपछि उहाँ वि.सं. २०४८ सालमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा बनेको सरकारमा स्वास्थ्य राज्यमन्त्री बन्नुभयो । चिकित्सक भएकाले उहाँलाई यो मन्त्रालयको जिम्मेवारी सुहाउँदो थियो । उहाँले स्वास्थ्य क्षेत्रमा धेरै सुधारका कामहरू सुरु गर्नुभयो ।

• पुनः निर्वाचित र मन्त्री : वि.सं. २०५१ सालको मध्यावधि चुनावमा पराजित भए पनि उहाँ वि.सं. २०५६ सालको चुनावमा पुनः धनुषा क्षेत्र नम्बर २ बाटै विजयी हुनुभयो । यस पटक उहाँ गिरिजाप्रसाद कोइरालाकै नेतृत्वको सरकारमा स्वास्थ्य मन्त्री बन्नुभयो । स्वास्थ्य मन्त्रीका रूपमा उहाँले नेपालको स्वास्थ्य नीति र सेवामा दूरगामी महत्त्वका कामहरू गर्नुभयो ।

• पार्टीमा महत्वपूर्ण जिम्मेवारी : वि.सं. २०५३ सालमा डा. यादव नेपाली कांग्रेस पार्टीको धनुषा जिल्ला सभापति र पछि पार्टीको केन्द्रिय सदस्य पनि हुनुभयो ।

वि.सं. २०५९ सालमा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले संसद् विघटन गरेपछि डा. यादवले फेरि प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनाका लागि संघर्ष गरे । वि.सं. २०६२/६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनमा उहाँ सक्रिय रूपमा सहभागी हुनुभयो, जसले नेपालमा २४० वर्ष पुरानो राजतन्त्रको अन्त्य गर्यो र देशलाई गणतन्त्रको दिशामा अघि बढायो ।

नेपालको प्रथम राष्ट्रपति र ऐतिहासिक जिम्मेवारी

वि.सं. २०६५ सालमा भएको पहिलो संविधान सभाको चुनावमा डा. यादव पुनः धनुषा निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ५ बाट विजयी हुनुभयो । यसै संविधान सभाले वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गते नेपाललाई “संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र” घोषणा गर्यो । राजतन्त्रको अन्त्यसँगै देशको सर्वोच्च पद ‘राष्ट्रपति’ खाली भयो ।

राष्ट्रपतिको निर्वाचन र ऐतिहासिक क्षण : पहिलो संविधान सभाले नयाँ राष्ट्रपतिको निर्वाचनका लागि प्रक्रिया सुरु गर्यो । नेपाली कांग्रेसले डा. रामवरण यादवलाई राष्ट्रपतिको उम्मेदवारका रूपमा अघि सार्यो । साउन ६, २०६५ मा भएको राष्ट्रपतिको निर्वाचनमा डा. यादवले नेकपा (एमाले), मधेसी जनअधिकार फोरम, र अन्य केही दलको समर्थन प्राप्त गर्नुभयो ।

डा. यादवले आफ्नो निकटतम प्रतिद्वन्द्वी, नेकपा (माओवादी) का उम्मेदवार रामराजाप्रसाद सिंहलाई पराजित गर्दै ऐतिहासिक विजय हासिल गर्नुभयो । उहाँले संविधान सभाका ५९४ सदस्यमध्ये ३०८ मत प्राप्त गर्नुभएको थियो ।

वि.सं. २०६५ साल साउन ८ गते (२३ जुलाई २००८) उहाँले नेपालको प्रथम राष्ट्रपतिको रूपमा सपथ ग्रहण गर्नुभयो । यो क्षण नेपालको इतिहासमा स्वर्णिम अक्षरमा लेखियो । एक साधारण किसानको छोरा, मधेसको प्रतिनिधित्व गर्ने व्यक्ति, देशको सर्वोच्च पदमा पुग्नु आफैँमा ऐतिहासिक र समावेशी लोकतन्त्रको प्रतीक थियो ।

राष्ट्रपतिको रूपमा कार्यकाल (२०६५ – २०७२) : चुनौती र उपलब्धि

डा. यादवको राष्ट्रपतिको कार्यकाल अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण थियो । उहाँले सात वर्षभन्दा बढी (२०६५ साउन ८ देखि २०७२ कात्तिक ११ सम्म) देशको राष्ट्रपतिको रूपमा सेवा गर्नुभयो । यो अवधि नेपालको संविधान लेखनको अवधि थियो र राजनीतिक अस्थिरता चरम सीमामा थियो ।

• विवाद र सन्तुलनको भूमिका : प्रथम राष्ट्रपतिको रूपमा डा. यादवले धेरै विवाद र शक्ति संघर्षको सामना गर्नुपर्यो । वि.सं. २०६६ सालमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ले प्रधानसेनापति रुक्मांगद कटवाललाई पदच्युत गर्ने निर्णय गर्दा, राष्ट्रपति यादवले त्यो निर्णयलाई असंवैधानिक भन्दै रोकिदिनुभयो । यसले तत्कालीन सरकार र राष्ट्रपतिबीच ठूलो विवाद निम्त्यायो र माओवादी सरकारले राजिनामा दियो । यद्यपि, धेरैले यसलाई राष्ट्रपतिको रूपमा संविधानको रक्षक र सेनाको सर्वोच्च कमान्डरको सही भूमिकाका रूपमा हेरेका छन् ।

• संविधान लेखनमा अभिभावकीय भूमिका : डा. यादवको कार्यकालमा पहिलो संविधान सभा असफल भयो र दोस्रो संविधान सभाको चुनाव भयो । उहाँले दुवै संविधान सभाका समयमा दलहरूलाई सहमतिमा आउन र संविधान लेखन कार्यलाई अघि बढाउन अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । उहाँले निरन्तर दलहरूलाई वार्ता र संवादका लागि प्रेरित गरिरहनुभयो ।

• ऐतिहासिक संविधान जारी : अन्ततः, डा. यादवकै कार्यकालमा, वि.सं. २०७२ साल असोज ३ गते नेपालको ऐतिहासिक संविधान जारी भयो । उहाँले संविधान सभाको विशेष बैठकमा ‘नेपालको संविधान’ माथि हस्ताक्षर गरी जारी भएको घोषणा गर्नुभयो । यो उहाँको कार्यकालको सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण उपलब्धि थियो ।

• समावेशिताको प्रतीक : प्रथम मधेसी र पिछडिएको क्षेत्रबाट राष्ट्रपति हुनुले डा. यादवलाई समावेशी नेपालको एक शक्तिशाली प्रतीक बनायो । उहाँको शालिनता र भद्र व्यक्तित्वले राष्ट्रपतिको गरिमा बढाउन मद्दत गर्यो ।

व्यक्तिगत जीवन र व्यक्तित्व (शालिन र इमानदार)

डा. यादवको व्यक्तिगत जीवन अत्यन्तै सरल र शालिन छ । उहाँको विवाह वि.सं. २०२५ सालमा जनकपुरकै ज्ञानकुमारी यादवसँग भएको थियो । ज्ञानकुमारी यादव एक असल गृहणी हुनुहुन्थ्यो तर दुर्भाग्यवश, उहाँको वि.सं. २०६४ सालमा निधन भयो । यो डा. यादवको जीवनको एउटा ठूलो व्यक्तिगत क्षति थियो । उहाँका दुई छोरा र एक छोरी छन् ।

व्यक्तित्वको गहिराइ : डा. यादवलाई एक शालिन, भद्र र इमानदार नेताका रूपमा चिनिन्छ । राष्ट्रपतिको पदमा रहँदा होस् या त्यसपछि, उहाँको सादगीपन र जनताप्रतिको सम्मान सधैँ कायम रह्यो । उहाँले कहिल्यै पनि आफ्नो पदको दुरुपयोग गर्नुभएन र सधैँ संविधान र कानुनको पालनालाई प्राथमिकता दिनुभयो । उहाँको व्यक्तित्वमा चिकित्सकको संवेदनशीलता र एक प्रजातान्त्रिक योद्धाको दृढताको अनुपम संगम पाइन्छ ।

उत्तराद्र्धको जीवन (राष्ट्रको अभिभावक)

वि.सं. २०७२ साल कात्तिकमा नयाँ संविधान अनुसार राष्ट्रपतिको निर्वाचन भएपछि डा. यादव राष्ट्रपतिको पदबाट मुक्त हुनुभयो र राष्ट्रपतिको रूपमा आफ्नो ऐतिहासिक कार्यकाल पूरा गर्नुभयो ।

राष्ट्रपतिको कार्यकाल पूरा गरेपछि पनि उहाँले देशको राजनीतिक र सामाजिक अवस्थाप्रति चासो राखिरहनुभएको छ । उहाँलाई “पूर्व राष्ट्रपति” को रूपमा राष्ट्रले सम्मानका साथ हेर्छ र उहाँको अभिभावकीय भूमिकाको सधैँ अपेक्षा गर्दछ । उहाँले विभिन्न राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय फोरमहरूमा आफ्नो अनुभव र विचार साझा गर्दै आउनुभएको छ ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, डा. रामवरण यादवको जीवनकथा एउटा यस्तो संघर्षशील यात्रा हो, जसले साधारण किसानको छोरालाई देशको सर्वोच्च पदसम्म पुर्यायो । उहाँको इमानदारी, निष्ठा र संविधानप्रतिको प्रतिबद्धताले उहाँलाई नेपालको इतिहासमा एक अमिट र सम्माननीय नामको रूपमा स्थापित गरेको छ । उहाँ सधैँ नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको प्रथम राष्ट्रपतिका रूपमा चिनिनुहुनेछ ।

नेपालको इतिहासमा गणतन्त्र नेपालको पहिलो राष्ट्राध्यक्ष बन्ने ऐतिहासिक अवसर डा. रामवरण यादवले प्राप्त गर्नुभयो। पेशेवर चिकित्सक (डाक्टर) रहेका यादव राजनीतिक यात्रामा समर्पित हुँदै देशको सर्वोच्च पदसम्म पुग्नुभएको हो।

संक्षिप्त परिचय तथा व्यक्तिगत विवरण

२.विद्यादेवी भण्डारी (नेपालकी प्रथम महिला राष्ट्रपति) : संघर्ष, नेतृत्व र इतिहासको विस्तृत जीवनी

विद्यादेवी भण्डारीको जन्म वि.सं. २०१८ साल असार ५ गते (१९ जुन १९६१) भोजपुर जिल्लाको मानेभञ्ज्याङमा भएको हो। उहाँको पिता रामबहादुर पाण्डे र माता मिथिला पाण्डे हुनुहुन्थ्यो।

उहाँको बाल्यकाल पूर्वी नेपालको पहाडी वातावरण र साधारण ग्रामीण जनजीवनमा बित्यो। सानैदेखि मेधावी, अध्ययनशील र सामाजिक विषयमा चासो राख्ने स्वभावकी भण्डारीले प्रारम्भिक शिक्षा गाउँकै स्थानीय विद्यालयबाट प्राप्त गर्नुभयो।

विद्यादेवी भण्डारीले माध्यमिक शिक्षा भोजपुरको विद्योदय व्यावसायिक माध्यमिक विद्यालयबाट पूरा गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँ उच्च शिक्षाका लागि विराटनगर आउनुभयो र महेन्द्र मोरङ आदर्श बहुमुखी क्याम्पसबाट मानविकी संकायमा स्नातक (B.A.) सम्मको अध्ययन पूरा गर्नुभयो।

विद्यार्थी राजनीतिमा प्रवेश: विराटनगरमा अध्ययन गर्दाको समयमा नै उहाँको भेट तत्कालीन वामपन्थी विद्यार्थी राजनीति र नेताहरूसँग भयो।

• वि.सं. २०३५/३६ सालको ऐतिहासिक विद्यार्थी आन्दोलनका क्रममा उहाँ नेपाल क्रान्तिकारी विद्यार्थी संघ मार्फत राजनीतिमा सक्रिय हुनुभयो।

• वि.सं. २०३७ सालमा उहाँ नेकपा (माले) को भातृ संगठन अखिल नेपाल महिला संघ (अनेमसंघ) को मोरङ जिल्ला अध्यक्ष बन्नुभयो।

• वि.सं. २०३६ देखि २०४४ सम्म उहाँले महिला मुक्ति आन्दोलन र वामपन्थी विचारको प्रचार-प्रसारमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभयो।

जननेता मदन भण्डारीसँग विवाह र वैवाहिक जीवन

राजनीतिक यात्राकै क्रममा उहाँको भेट तत्कालीन नेकपा (माले) का उदीयमान र प्रतिभावान नेता मदन भण्डारीसँग भयो। वि.सं. २०३९ (सन् १९८२) मा उहाँहरूको विवाह भयो।

विवाहपछि विद्यादेवी भण्डारीले केही समय पारिवारिक जीवन र दुई छोरीहरू (उषाकिरण र निशाकुसुम) को लालनपालनमा ध्यान दिनुभयो। यद्यपि, उहाँ पर्दापछाडि रहेर पार्टी र वामपन्थी आन्दोलनलाई निरन्तर सहयोग गरिरहनुभयो। मदन भण्डारीले अघि सारेको “जनताको बहुदलीय जनवाद” (जबज) को निर्माण र विकासमा पनि उहाँ प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष साक्षी हुनुहुन्थ्यो।

दासढुंगा काण्ड र प्रत्यक्ष राजनीतिमा पुनरागमन

वि.सं. २०५० साल जेठ ३ गते (१६ मे १९९३) नेपालको इतिहासको एक दुखद र रहस्यमय दिन बन्यो। चितवनको दासढुंगामा भएको जिप दुर्घटनामा परी नेकपा (एमाले) का महासचिव जननेता मदन भण्डारी र संगठन विभाग प्रमुख जीवराज आश्रितको असामयिक निधन भयो।

यो घटनाले विद्यादेवी भण्डारीको जीवनमा ठूलो वज्रपात ल्यायो। एकातिर दुई साना छोरीहरूको जिम्मेवारी र अर्कोतिर पतिवियोगको गहिरो शोक थियो। तर, उहाँले शोकलाई शक्तिमा बदल्ने निर्णय गर्नुभयो।

संसदीय राजनीति र विजय: मदन भण्डारीको निधनपछि खाली भएको काठमाडौँ निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ को उपनिर्वाचनमा नेकपा (एमाले) ले विद्यादेवी भण्डारीलाई उम्मेदवार बनायो।

• वि.सं. २०५० को उपनिर्वाचनमा उहाँले नेपाली कांग्रेसका पूर्वप्रधानमन्त्री तथा शीर्ष नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई पराजित गर्दै पहिलो पटक प्रतिनिधि सभा सदस्य बन्नुभयो। यो विजयले उहाँलाई राष्ट्रिय राजनीतिको अग्रपंक्तिमा पुर्यायो।

• त्यसपछि वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचन र वि.सं. २०५६ को आमनिर्वाचनमा काठमाडौँ क्षेत्र नम्बर २ बाट लगातार विजयी भएर उहाँले आफ्नो राजनीतिक प्रभाव साबित गर्नुभयो।

पार्टी नेतृत्व, मन्त्री पद र महिला अधिकारका लागि योगदान

विद्यादेवी भण्डारी केवल संसदीय राजनीतिमा मात्र सीमित रहनुभएन, उहाँ पार्टी र सरकारका महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीहरूमा पनि पुग्नुभयो।

• पर्यावरण तथा जनसंख्या मन्त्री: वि.सं. २०५४ सालमा लोकेन्द्रबहादुर चन्द नेतृत्वको संयुक्त सरकारमा उहाँ पर्यावरण तथा जनसंख्या मन्त्री बन्नुभयो।

• रक्षा मन्त्री (ऐतिहासिक जिम्मेवारी): वि.सं. २०६६ (सन् २००९) मा माधवकुमार नेपाल नेतृत्वको सरकारमा उहाँ नेपालको पहिलो महिला रक्षा मन्त्री बन्नुभयो। नेपाली सेना जस्तो संवेदनशील अंगको नेतृत्व गर्ने पहिलो महिला बनेर उहाँले नयाँ इतिहास रच्नुभयो।

• पार्टी उपाध्यक्ष: वि.सं. २०६५ र २०७१ मा भएका नेकपा (एमाले) को आठौँ र नवौँ महाधिवेशनबाट उहाँ भारी मतका साथ पार्टीको केन्द्रीय उपाध्यक्षमा निर्वाचित हुनुभयो।

• अनेमसंघको नेतृत्व: उहाँ लामो समयसम्म अखिल नेपाल महिला संघको केन्द्रीय अध्यक्ष रहनुभयो।

३३ प्रतिशत महिला आरक्षणको ऐतिहासिक प्रस्ताव: नेपाली महिला अधिकारको इतिहासमा विद्यादेवी भण्डारीको योगदान अविस्मरणीय छ। वि.सं. २०६३ सालको पुनर्स्थापित प्रतिनिधि सभामा उहाँले राज्यका हरेक निकायमा घटीमा ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता गराउनुपर्ने विशेष प्रस्ताव पेस गर्नुभएको थियो, जुन सर्वसम्मतिले पारित भयो। यही प्रस्तावको जगमा उभिएर आज नेपालको संविधानले राष्ट्रपति/उपराष्ट्रपतिमध्ये एक महिला, सभामुख/उपसभामुखमध्ये एक महिला र स्थानीय तहमा ४०% भन्दा बढी महिला सहभागिताको ग्यारेन्टी गरेको छ।

नेपालको प्रथम महिला राष्ट्रपति (इतिहास निर्माण)

वि.सं. २०७२ साल असोज ३ गते नयाँ संविधान जारी भएपछि नयाँ राष्ट्रपति चयनको प्रक्रिया सुरु भयो। नेकपा (एमाले) र अन्य सत्तारूढ दलहरूको तर्फबाट विद्यादेवी भण्डारीलाई राष्ट्रपतिको उम्मेदवार बनाइयो।

• पहिलो कार्यकाल (२०७२): वि.सं. २०७२ साल कात्तिक ११ गते (२८ अक्टोबर २०१५) भएको निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार कुलबहादुर गुरुङलाई पराजित गर्दै उहाँ नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपति हुनुभयो। उहाँले ३२७ मत प्राप्त गर्नुभएको थियो।

• दोस्रो कार्यकाल (२०७४): नयाँ संविधान अनुसार बनेको संसद् र प्रदेश सभाको निर्वाचनपछि, वि.सं. २०७४ साल फागुन २९ गते (१३ मार्च २०१८) उहाँ दोस्रो कार्यकालका लागि पुनः राष्ट्रपतिमा निर्वाचित हुनुभयो। उहाँले कुल ३९,२७५ मतभार प्राप्त गरी फराकिलो अन्तरले विजय हासिल गर्नुभएको थियो।

राष्ट्रपतिको रूपमा कार्यकाल (२०७२ – २०७९) : मूल्यांकन र भूमिका

विद्यादेवी भण्डारीले करिब साढे सात वर्ष (२०७२ कात्तिक ११ देखि २०७९ फागुन २८ सम्म) देशको सर्वोच्च पदको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो।

• संविधानको कार्यान्वयन: नयाँ संविधान जारी भएपछिको संक्रमणकालमा संविधानको संरक्षण र कार्यान्वयनमा उहाँको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो। उहाँकै कार्यकालमा तीनै तहको निर्वाचन सम्पन्न भई नेपाल संघीयताको पूर्ण कार्यान्वयनमा प्रवेश गर्‍यो।

• अन्तर्राष्ट्रिय छवि: उहाँको कार्यकालमा नेपालले मित्रराष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धलाई सन्तुलित र मजबुत बनायो। उहाँले चीन, पोल्यान्ड, कतार लगायतका देशहरूको भ्रमण गर्नुभयो भने चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङको ऐतिहासिक नेपाल भ्रमण उहाँकै कार्यकालमा भएको थियो।

• विवाद र आलोचना: राष्ट्रपतिको रूपमा उहाँका केही निर्णयहरू विवादित पनि बने। तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको कार्यकालमा पटक-पटक भएका संसद् विघटनका सिफारिशहरूलाई स्वीकृति दिएको विषय, नागरिकता विधेयक प्रमाणीकरण नगरेको विषय जस्ता घटनामा उहाँमाथि दलीय पूर्वाग्रह राखेको आरोप प्रतिपक्ष र नागरिक समाजबाट लाग्यो।

निष्कर्ष र वर्तमान जीवन

वि.सं. २०७९ साल फागुन २८ गते उहाँको दोस्रो कार्यकाल समाप्त भयो र उहाँ शीतल निवासबाट बिदा हुनुभयो।

विद्यादेवी भण्डारीको जीवन एउटा सामान्य महिला कसरी निष्ठा, संघर्ष र दृढ संकल्पका माध्यमबाट देशको सर्वोच्च पदसम्म पुग्न सक्छिन् भन्ने कुराको जीवन्त उदाहरण हो। पितृसत्तात्मक सोच हावी रहेको नेपाली समाजमा उहाँले महिला सशक्तिकरणको नयाँ मानक स्थापित गर्नुभयो। उहाँको राजनीतिक यात्रा, महिला अधिकारका लागि पुर्याएको योगदान र पहिलो महिला राष्ट्रपतिका रूपमा बनाएको इतिहास नेपालको इतिहासमा सधैँ स्वर्ण अक्षरले लेखिनेछ।

संक्षिप्त परिचय तथा व्यक्तिगत विवरण

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा राजतन्त्रको अन्त्यपछि जननिर्वाचित प्रतिनिधिमार्फत राष्ट्राध्यक्ष चुन्ने प्रणालीको सुरुवात आफैँमा एउटा ठूलो क्रान्ति थियो। डा. रामवरण यादवले लोकतान्त्रिक प्रणाली र नयाँ संविधानको जग बसाल्न योगदान दिनुभयो भने विद्यादेवी भण्डारीले समावेशिता र महिला नेतृत्वको नयाँ इतिहास रच्नुभयो। यी दुवै पूर्व राष्ट्रपतिहरूको कार्यकाल नेपालको संवैधानिक विकासक्रममा सधैँ स्मरणीय रहनेछ।