नेपाली संस्कृति र सनातन हिन्दू धर्मको मुटुमा बसेको पर्व हो— महाशिवरात्रि। फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीको कालो रात, जसलाई वर्षकै सबैभन्दा अँध्यारो रातमध्ये एक मानिन्छ, त्यही रातमा ‘शिव’ नामक ज्योतिको प्रादुर्भाव हुनु आफैंमा एउटा रहस्यमयी र अर्थपूर्ण संयोग हो। शिवको अर्थ ‘कल्याण’ हो र रात्रिले ‘विश्राम वा अन्धकार’ लाई जनाउँछ। तसर्थ, आफ्नै भित्रको अन्धकारलाई चिरेर परम कल्याणको खोजी गर्नु नै महाशिवरात्रिको वास्तविक सार हो।
महाशिवरात्रिको महत्त्वलाई बुझ्न यसका विभिन्न पौराणिक आयाम र गहिरा आध्यात्मिक पक्षहरूलाई विस्तृत रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।
शिव-पार्वती विवाह: पुरुष र प्रकृतिको अनन्त मिलन
पौराणिक कथाहरूमध्ये महाशिवरात्रिलाई भगवान शिव र माता पार्वतीको शुभ-विवाहको उत्सवको रूपमा सबैभन्दा बढी श्रद्धाका साथ स्मरण गरिन्छ। यो कथाले केवल दुई अलौकिक शक्तिहरूको मिलनलाई मात्र संकेत गर्दैन, यसले गहिरो दार्शनिक अर्थ बोकेको छ:
अद्वैत सिद्धान्त र ऊर्जाको सन्तुलन: तन्त्र र योग शास्त्र अनुसार शिवलाई ‘पुरुष’ (परम चेतना) र पार्वतीलाई ‘प्रकृति’ (शक्ति वा ऊर्जा) को रूपमा लिइन्छ। शिव शून्य हुनुहुन्छ, स्थिर हुनुहुन्छ, जबकि शक्ति चलायमान र सृजनात्मक हुनुहुन्छ। जब चेतना र शक्ति एकाकार हुन्छन्, तब मात्र ब्रह्माण्डको सृष्टि र सञ्चालन सम्भव हुन्छ। महाशिवरात्रि त्यही पूर्णताको प्रतीक हो।
तपस्या र समर्पणको आदर्श: सतीदेवीको पुनर्जन्मका रूपमा पार्वतीले शिवलाई प्राप्त गर्न हजारौँ वर्षसम्म कठोर निराहार तपस्या गरेकी थिइन्। यसले के सिकाउँछ भने, सांसारिक सुख र भौतिक मोहलाई त्यागेर गरिएको दृढ संकल्पले मात्र ‘परम तत्व’ वा ईश्वरको प्राप्ति सम्भव छ। यो विवाहले वैराग्य (Detachment) र गृहस्थ जीवन (Family Life) बीचको सुन्दर सन्तुलनलाई पनि विश्वसामु प्रस्तुत गर्दछ।
ज्योतिर्लिंगको प्रादुर्भाव: अहंकारको अन्त्य र अनन्तको खोजी
शिवपुराणको ‘विद्येश्वर संहिता’ मा महाशिवरात्रिलाई भगवान शिव पहिलो पटक ‘अग्निस्तम्भ’ वा ‘ज्योतिर्लिंग’ को रूपमा प्रकट भएको विशेष दिन भनिएको छ। यसको पछाडि एउटा अत्यन्तै घतलाग्दो दार्शनिक कथा लुकेको छ:
सृष्टिको सुरुतिर ब्रह्मा र विष्णुबीच ‘को शक्तिशाली?’ भन्ने विषयमा विवाद चर्कियो। उनीहरूको अहंकार र विवादलाई शान्त पार्न भगवान शिव एउटा विशाल र अनन्त अग्निस्तम्भ (ज्योतिर्लिंग) को रूपमा प्रकट हुनुभयो। ब्रह्माजी त्यसको टुप्पो खोज्न हंस बनेर माथि जानुभयो र विष्णुजी फेद खोज्न वराह बनेर पाताल जानुभयो। तर दुवैले त्यसको आदि र अन्त्य फेला पार्न सकेनन्।
दार्शनिक सन्देश: यो कथाले मानव अहंकारको सीमा र ईश्वरको अनन्ततालाई प्रस्ट्याउँछ। जब ब्रह्मा र विष्णुले आफ्नो असफलता स्वीकार गरी अहंकार त्यागे, तब मात्र उनीहरूले शिवको वास्तविक स्वरूपको दर्शन पाए। महाशिवरात्रिको यो रात हामीलाई पनि आफ्नै अहंकारको पर्खाल भत्काएर हृदयभित्रको अनन्त ज्योति खोज्न प्रेरित गर्दछ।
हलाहल विषपान: नीलकण्ठको त्याग र लोककल्याणको दर्शन
समुद्र मन्थनको समयमा जब अमृत प्राप्तिको प्रयास भइरहेको थियो, तब अचानक ‘हलाहल’ नामक अत्यन्तै घातक विष निस्कियो। त्यसको डाह र प्रभावले सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड जल्र्न लाग्यो। न त देवताहरू न दानवहरू, कसैले पनि त्यसको सामना गर्न सकेनन्। अन्ततः सबैको पुकार सुनेर शिवले उक्त विषको घुट्को लिनुभयो।
करुणाको पराकाष्ठा: भगवान शिवले लोककल्याणका लागि त्यो विषलाई निल्नुभएन, बरु आफ्नै कण्ठ (घाँटी) मा रोकेर राख्नुभयो। विषको प्रभावले उहाँको कण्ठ निलो भयो, जसका कारण उहाँलाई ‘नीलकण्ठ’ भनियो।
शीतलताको प्रतीक: विषको जलनलाई शान्त पार्न देवताहरूले शिवको शिरमा गंगाजल र शीतल बेलपत्र चढाए। महाशिवरात्रिमा शिवलाई जल र बेलपत्र चढाउनुको अर्थ— हामीले पनि आफ्नो मनभित्र रहेका क्रोध, ईर्ष्या, लोभ र नकारात्मकता रूपी विषलाई शिवलाई सुम्पेर मनलाई शीतल र शान्त बनाउनुपर्छ भन्ने हो।
आध्यात्मिक र वैज्ञानिक रहस्य: किन बस्ने जागरण?
महाशिवरात्रिको रातलाई ‘कालरात्रि’ को रूपमा पनि पूजा गरिन्छ। यस दिन पृथ्वीको उत्तरी गोलार्धमा ऊर्जाको प्रवाह प्राकृतिक रूपमै माथितिर (Upward Flow of Energy) हुने गर्दछ।
मेखला (Spine) को महत्त्व: योग विज्ञान अनुसार, यो रात मेरुदण्ड सीधा राखेर ‘जागरण’ बस्दा मानिसको शरीरभित्र रहेको कुण्डलिनी शक्ति जागृत हुन सजिलो हुन्छ। त्यसैले, यो रात नसुतीकन भगवानको नाम जप गर्नु वा ध्यान गर्नु केवल धार्मिक अन्धविश्वास नभई शरीरको ऊर्जालाई उच्चतम विन्दुमा पुर्याउने एउटा वैज्ञानिक प्रक्रिया पनि हो।
शून्यबाट सृष्टितर्फ: शिवको अर्थ ‘त्यो जुन छैन’ (That which is not) अर्थात् शून्य पनि हो। यो रात शून्यमा विलीन भएर नयाँ ऊर्जाका साथ पुनर्जन्म लिने रात हो।
नेपालमा महाशिवरात्रिको विशिष्ट रौनक
नेपाल ‘पावन शिवभूमि’ र ‘पशुपतिनाथको देश’ हो। महाशिवरात्रिका दिन काठमाडौंको पशुपति क्षेत्र एउटा अलौकिक संसारमा परिणत हुन्छ:
नेपाल, जो स्वयं देवअधिदेव महादेवको पवित्र क्रिडास्थलका रूपमा विश्वभर परिचित छ, त्यहाँ महाशिवरात्रिको रौनक अन्य देशको तुलनामा निकै भिन्न, अलौकिक र भव्य हुने गर्दछ। ‘शिवको देश’ भनेर चिनिने नेपालमा महाशिवरात्रि केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र नभई यो यहाँको सभ्यता, इतिहास र जनजीवनको अभिन्न अङ्ग हो।
पशुपति क्षेत्र: विश्वकै शिवभक्तिको केन्द्र
महाशिवरात्रिको कुरा गर्दा काठमाडौँको पशुपतिनाथ मन्दिरको चर्चा नगरी यो अधुरो हुन्छ। यस दिन पशुपति क्षेत्र एउटा छुट्टै ‘शिवलोक’ जस्तो देखिन्छ।
-
साधु-सन्तको महाकुम्भ: भारतका विभिन्न अखडा र नेपालका कुना-काप्चाबाट हजारौँको संख्यामा नागा बाबा, अघोरी र सन्यासीहरू पशुपति आउँछन्। उनीहरूको शरीरमा घसिएको भष्म, लामो जटा र धुनीले पशुपति क्षेत्रलाई एउटा रहस्यमयी र शक्तिशाली ऊर्जा प्रदान गर्दछ।
-
भक्तजनको सागर: छिमेकी देश भारत र विश्वभरका हिन्दूहरू यस दिन पशुपतिनाथको दर्शनका लागि आउँछन्। लाखौँको सङ्ख्यामा रहेका भक्तहरूको लाम र ‘बम बम भोले’ को जयघोषले सम्पूर्ण उपत्यका गुञ्जायमान हुन्छ।
-
नेपाली सेनाको बढाइँ: महाशिवरात्रिको दिनलाई नेपालमा ‘सेना दिवस’ को रूपमा पनि मनाइन्छ। टुँडिखेलमा आयोजना गरिने विशेष बढाइँ र पशुपतिनाथमा अर्पण गरिने सलामीले यस पर्वको गरिमालाई राष्ट्रिय गौरवसँग जोड्दछ।
चार प्रहरको विशेष पूजा: रातभरिको साधना
महाशिवरात्रिको मुख्य विशेषता भनेको ‘अहोरात्र जागरण’ हो। शास्त्र अनुसार शिवरात्रिको रातलाई चार प्रहरमा बाँडेर पूजा गरिन्छ:
प्रथम प्रहर: दूधले अभिषेक गरी ‘ऋग्वेद’ का मन्त्रद्वारा पूजा गरिन्छ।
द्वितीय प्रहर: दहीले अभिषेक गरी ‘यजुर्वेद’ का मन्त्रहरू उच्चारण गरिन्छ।
तृतीय प्रहर: घिउले अभिषेक गरी ‘सामवेद’ का मन्त्रहरू गाइन्छ।
चतुर्थ प्रहर: महले अभिषेक गरी ‘अथर्ववेद’ का मन्त्रहरूद्वारा पूजा सम्पन्न गरिन्छ।
नेपालका घर-घरमा र चोक-चोकमा रातभरि धुनी जगाएर भजन-कीर्तन गर्ने र भगवान शिवको नाम जप गर्ने परम्परा छ।
‘हत्तर’ र धुनीको परम्परा
नेपालमा शिवरात्रिको अर्को मौलिक पक्ष भनेको चोक-चोकमा दाउरा बालेर धुनी जगाउनु हो। यसलाई स्थानीय भाषामा ‘हत्तर’ बाल्ने पनि भनिन्छ।
-
बालबालिकाहरूले बाटोमा डोरी टाँगेर ‘शिवरात्रिको हत्तर’ माग्ने र संकलन गरेको पैसाले दाउरा किनेर राति आगो ताप्ने र प्रसाद खाने चलनले यो पर्वलाई सामुदायिक उत्सवको रूप दिन्छ।
-
विश्वास गरिन्छ कि शिवरात्रिको धुनीको तातोले जाडोलाई विदा गर्छ र वसन्त ऋतुको आगमनको संकेत गर्दछ।
पशुपति बाहेकका अन्य महत्त्वपूर्ण केन्द्रहरू
पशुपतिनाथ मात्र होइन, नेपालका अन्य ठाउँमा पनि शिवरात्रिको उत्तिकै रौनक हुन्छ:
-
भक्तपुरको डोलेश्वर महादेव: जहाँ केदारनाथको शिर मानिन्छ।
-
खोटाङको हलेसी महादेव: जसलाई ‘पूर्वको पशुपति’ भनिन्छ।
-
ललितपुरको कुम्भेश्वर र चितवनको देवघाट: यहाँ पनि हजारौँ भक्तहरूको घुइँचो लाग्ने गर्दछ।
भाङ र धतुरोको सांस्कृतिक पक्ष
शिवलाई भाङ र धतुरो प्रिय लाग्ने पौराणिक मान्यताका कारण नेपालमा यस दिन धेरैले भाङको ‘ठण्डाई’ बनाएर पिउने गर्छन्। यद्यपि, हालका वर्षहरूमा यसलाई व्यवस्थित बनाउन र नशालु पदार्थको दुरुपयोग रोक्न प्रशासनले विशेष कडाइ गर्ने गरेको छ। यसलाई मनोरञ्जन भन्दा पनि शिवको औषधीय गुण र आध्यात्मिक प्रसादका रूपमा लिने प्राचीन परम्परा हो।
चार प्रहर पूजा: शिवरात्रिको रातलाई चार प्रहरमा विभाजन गरी विशेष पूजा गरिन्छ। प्रत्येक प्रहरको पूजाले मानिसको चार पुरुषार्थ— धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष प्राप्तिमा सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिन्छ।
साधु र सन्तको संगम: भारत र नेपालका विभिन्न कुनाबाट आउने हजारौं साधु, सन्यासी र नागा बाबाका कारण पशुपति क्षेत्रमा एउटा भिन्नै आध्यात्मिक ऊर्जा प्रवाह हुन्छ। धुनी जगाएर बसेका साधुहरू र गुन्जिरहेको ‘ॐ नमः शिवाय’ को ध्वनिले वातावरणलाई भक्तिमय बनाउँछ।
महाशिवरात्रिका विशेष प्रसाद र खानपान
हिन्दू धर्ममा हरेक चाडपर्वको आफ्नै विशिष्ट स्वाद र खानपानको परम्परा हुन्छ। महाशिवरात्रिमा खाइने सामग्रीहरू केवल स्वादका लागि मात्र नभई स्वास्थ्य र धार्मिक विधिको दृष्टिकोणले पनि महत्त्वपूर्ण छन्:
समयबजी (नेवारी संस्कृति): काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायमा समयबजीको विशेष महत्त्व छ। यसमा च्युरा, समयबजी (भुटेको मासु, अण्डा, भटमास, अदुवा, छोयला), र ऐला (स्थानीय पेय) समावेश हुन्छ। यसलाई शक्तिको प्रतिक मानिन्छ।
घिउ-चाकु र तरुल: माघे संक्रान्तिमा जस्तै शिवरात्रिमा पनि कन्दमूल (तरुल, पिँडालु, सखरखण्ड) उसिनेर खाने चलन छ। शिवलाई ‘बनको राजा’ मानिने हुनाले जङ्गलमा पाइने प्राकृतिक फलफूल र कन्दमूल चढाउनुको विशेष अर्थ रहन्छ।
पञ्चामृत र भाङको प्रसाद: शिवलाई पञ्चामृत (दूध, दही, घिउ, मह, चिनी) अत्यन्त प्रिय मानिन्छ। साथै, धेरै ठाउँमा दूधमा भाङ, केसर र ओखर मिसाएर बनाइएको ‘ठण्डाई’ प्रसादको रूपमा वितरण गरिन्छ। (यद्यपि, भाङको प्रयोग धार्मिक मर्यादाभित्र रहेर औषधिजन्य रूपमा मात्र गरिनु पर्छ)।
हलुवा र पुरी: धेरैजसो शिवालयहरूमा सुजीको हलुवा, पुरी र तरकारी भक्तजनहरूलाई भण्डाराको रूपमा खुवाउने गरिन्छ।
शिवरात्रिका शक्तिशाली मन्त्र र तिनको अर्थ
शिव आराधना गर्दा उच्चारण गरिने मन्त्रहरूले हाम्रो मस्तिष्कमा विशेष प्रकारको कम्पन (Vibration) पैदा गर्दछन्, जसले तनाव कम गरी एकाग्रता बढाउँछ।
पञ्चाक्षरी मन्त्र: “ॐ नमः शिवाय”
यो सबैभन्दा सरल तर शक्तिशाली मन्त्र हो।
अर्थ: ‘ॐ’ ब्रह्माण्डको ध्वनि हो। ‘नमः’ को अर्थ नमन गर्नु र ‘शिवाय’ को अर्थ कल्याणकारी शिवलाई हो। यसले हाम्रो शरीरका पाँच तत्वहरू (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, र आकाश) लाई सन्तुलित बनाउने संकेत गर्दछ।
महामृत्युञ्जय मन्त्र
ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात्॥
अर्थ: हामी तीन आँखा भएका भगवान शिवको आराधना गर्छौं, जसले संसारलाई सुगन्धित र पोषण दिनुहुन्छ। जसरी पाकेको काँक्रो लहराको बन्धनबाट स्वतः मुक्त हुन्छ, त्यसरी नै हामीलाई पनि मृत्यु र संसारको मोहबाट मुक्त गरी अमरत्व (मोक्ष) तर्फ लैजानुहोस्।
शिव गायत्री मन्त्र
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥
अर्थ: हामी ती परम पुरुष (शिव) लाई जान्दछौं र ती महादेवको ध्यान गर्छौं। ती रुद्रले हाम्रो बुद्धि र चेतनालाई सत्कर्मको मार्गमा प्रेरित गरून्।
शिवरात्रिमा के गर्ने, के नगर्ने? (भक्तहरूका लागि सुझाव)
| के गर्ने? | के नगर्ने? |
| सात्त्विक भोजन वा निराहार व्रत बस्ने। | तामसी भोजन (माछा, मासु, लसुन, प्याज) नखाने। |
| मेरुदण्ड सीधा राखेर ध्यान वा जप गर्ने। | रातभर अनावश्यक गफगाफ वा मनोरञ्जनमा मात्र नभुलिने। |
| शिवलिंगमा जल, बेलपत्र र धतुरो चढाउने। | शिवलिंगमा केतकीको फूल वा सिन्दूर नचढाउने (शास्त्र अनुसार निषेध)। |
| चिसोबाट बच्न उपयुक्त कपडा लगाएर धुनी ताप्ने। | लागुपदार्थ वा नसालु वस्तुको अत्यधिक सेवन नगर्ने। |
आधुनिक सन्दर्भमा शिवरात्रि
आजको भागदौडपूर्ण जीवनमा महाशिवरात्रि एउटा ‘डिजिटल डिटोक्स’ र ‘मानसिक रिचार्ज’ गर्ने अवसर पनि हो। मोबाइल र सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहेर केही घण्टा मौन बस्नु वा शिवको ध्यान गर्नु नै वास्तविक शिवरात्रि मनाउनु हो। चिनारी नेपालको तर्फबाट महाशिवरात्रिको मंगलमय शुभकामना!
“जहाँ शिव छ, त्यहाँ जीवन छ।”