हामी कसैको घर खोज्नुपर्दा टोल, गल्ली वा घर नम्बर सोध्छौँ। तर सोच्नुहोस् त, विशाल महासागरको बीचमा एउटा जहाज फस्यो वा अथाह मरुभूमिमा कोही हरायो भने त्यहाँ न त कुनै गल्ली हुन्छ, न त कुनै चोक। त्यस्तो अवस्थामा उनीहरूले आफ्नो सही लोकेसन (Location) कसरी बताउँछन् होला?
यही समस्याको समाधानका लागि भूगोलविद्हरूले पृथ्वीको नक्सा वा ग्लोबमा केही काल्पनिक रेखाहरू कोरेका छन्। तिनै रेखाहरूलाई अक्षांश (Latitude) र देशान्तर (Longitude) भनिन्छ। यी रेखाहरूले मिलेर पृथ्वीमा एउटा अदृश्य ‘ग्रिड’ वा जालो बनाउँछन्, जसको मद्दतले संसारको जुनसुकै कुनाको पनि पक्का ठेगाना सेकेन्डभरमै पत्ता लगाउन सकिन्छ।
आजको यो लेखमा हामी यिनै दुई महत्त्वपूर्ण रेखाहरूका बारेमा सजिलो गरी बुझ्नेछौँ।
१. अक्षांश (Latitude) – तेर्सो रेखाहरू
पृथ्वीको उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवको भागमा पर्ने गरी खिचिएको काल्पनिक रेखालाई भूमध्यरेखा भनिन्छ । यही रेखालाई आधार मानेर उत्तर तथा दक्षिणमा समानान्तर रूपमा खिचिएका रेखालाई अक्षांश रेखा भनिन्छ । यस्ता रेखाहरू भूमध्यरेखाको उत्तरतर्फ ९० डिग्री र दक्षिणतर्फ ९० डिग्रीसम्म खिचिएका हुन्छन् । अक्षांश रेखाको उपयोगिता यसप्रकार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।
(क) अक्षांश रेखाको मदतबाट कुनै ठाउँ भूमध्यरेखादेखि उत्तर वा दक्षिणपट्टि कति दुरीमा पर्छ भन्ने कुरा थाहा पाउन सकिन्छ । एउटै देशान्तरमा रहेका आक्षांश रहेछ भने १ डिग्री बराबर सरदर १११ कि.मि. दूरी पर्न आउँछ ।
(ख) अक्षांश रेखाको मदतबाट कुनै ठाउँको हावापानीको जानकारी पाउन सकिन्छ ।
(ग) अक्षांश रेखाको मदतबाट कुनै बखत कुनै ठाउँको दिन र रातको लम्बाइ थाहा हुन्छ ।
-
भूमध्यरेखा (Equator): पृथ्वीको ठीक बीचभागबाट गएको सबैभन्दा लामो अक्षांश रेखालाई भूमध्यरेखा भनिन्छ। यो 00 (शून्य डिग्री) अक्षांश हो। यसले पृथ्वीलाई दुई बराबर भागमा बाँड्छ— उत्तरतर्फको भागलाई उत्तरी गोलार्ध र दक्षिणतर्फको भागलाई दक्षिणी गोलार्ध भनिन्छ।
-
सङ्ख्या र सीमा: भूमध्यरेखाबाट उत्तरतर्फ ९०0 सम्म (उत्तरी ध्रुव) र दक्षिणतर्फ ९०0 सम्म (दक्षिणी ध्रुव) अक्षांश रेखाहरू हुन्छन्। कुल मिलाएर १८१ वटा अक्षांश रेखाहरू (भूमध्यरेखासहित) हुन्छन्।
-
महत्त्वपूर्ण अक्षांशहरू:
-
कर्कट रेखा (Tropic of Cancer): २३.५0 उत्तरी अक्षांश (नेपाल यसको नजिकै पर्छ)
-
मकर रेखा (Tropic of Capricorn):२३.५0 दक्षिणी अक्षांश
-
जलवायु निर्धारण: अक्षांश रेखाको मुख्य काम मौसम र जलवायु पत्ता लगाउनु हो। भूमध्यरेखा आसपास सूर्यको प्रकाश सीधा पर्ने भएकाले यहाँ धेरै गर्मी हुन्छ। जति-जति हामी माथिल्लो वा तल्लो अक्षांश (ध्रुवहरू) तिर जान्छौँ, चिसो बढ्दै जान्छ।
२. देशान्तर (Longitude) – ठाडो रेखाहरू
देशान्तरको मदतले कुनै पनि ठाउँको समय पत्ता लगाउन सकिन्छ । यसका लागि दिएका दुवै ठाउँ प्रधानमध्याह्न रेखाभन्दा पूर्वतिर वा पश्चिमतिर भएमा देशान्तर घटाएर फरक निकाल्नुपर्छ । यदि दिएका दुबै ठाउँमध्ये एउटा प्रधानमध्याह्न रेखाभन्दा पूर्वी देशान्तरमा र अर्को पश्चिमी देशान्तरमा भए जोड्नुपर्छ । मानौँ १०० डिग्री पूर्वको कुनै ठाउँ र ४० डिग्री पूर्वको कुनै ठाउँ दिएको भए दुबै ठाउँ पूर्वी देशान्तरमा पर्ने हुनाले देशान्तर ठुलोबाट सानो घटाउनुपर्छ । यसैगरी कुनै ठाउँ १०० डिग्री पूर्वी देशान्तर र अर्को ठाउँ ४० डिग्री पश्चिमी देशान्तरमा छ भने ती देशान्तर जोड्नुपर्छ । १५ डिग्री बराबर एक घण्टा तथा एक डिग्री बराबर चार मिनेटको समय फरक पर्छ। यदि समय निकाल्नुपर्ने ठाउँ दिएको ठाउँभन्दा पूर्वमा पर्ने भए फरक निस्केको समय जोड्नुपर्छ र पश्चिममा पर्ने भए घटाउनुपर्छ । सूर्य पूर्वबाट उदाउने भएकाले पूर्वको समय छिटो र पश्चिमको समय ढिलो हुन्छ । पृथ्वीको उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवलाई जोड्ने गरी माथिदेखि तल (ठाडो) खिचिएका काल्पनिक रेखाहरूलाई देशान्तर रेखा भनिन्छ। यसले कुनै ठाउँ मुख्य रेखाभन्दा कति पूर्व वा कति पश्चिममा छ भन्ने देखाउँछ।
प्रधान मध्याह्न रेखा (Prime Meridian): बेलायतको ‘ग्रीनविच’ (Greenwich) भन्ने ठाउँलाई आधार मानेर खिचिएको 00 (शून्य डिग्री) ठाडो रेखालाई प्रधान मध्याह्न रेखा भनिन्छ। यसले पृथ्वीलाई पूर्वी गोलार्ध र पश्चिमी गोलार्ध मा विभाजन गर्छ।
सङ्ख्या र सीमा: प्रधान मध्याह्न रेखाबाट पूर्वतर्फ १५०0 र पश्चिमतर्फ १८०0 सम्म देशान्तर रेखाहरू हुन्छन्। १८00 को पूर्व र पश्चिम रेखा एउटै हुन्छ, जसलाई अन्तर्राष्ट्रिय तिथि रेखा (International Date Line) भनिन्छ। कुल मिलाएर ३६०0 वटा देशान्तर रेखाहरू हुन्छन्।
समय निर्धारण: देशान्तर रेखाको सबैभन्दा ठूलो काम समय (Time) पत्ता लगाउनु हो। पृथ्वी २४ घण्टामा आफ्नो अक्षमा एक फन्को ३६०0 घुम्छ। यसको अर्थ पृथ्वीलाई १0 देशान्तर पार गर्न ४ मिनेट लाग्छ। यही आधारमा संसारभरिको समय फरक-फरक हुन्छ। ग्रीनविचको समयलाई संसारको मानक समय (GMT) मानिन्छ।
अक्षांश र देशान्तर कसरी सँगै काम गर्छन्?
जब अक्षांश र देशान्तर रेखाहरू एकआपसमा काटिन्छन्, त्यहाँ एउटा ‘क्रस’ वा मिलन बिन्दु (Coordinates) बन्छ। त्यही बिन्दु नै कुनै पनि ठाउँको वास्तविक ठेगाना हो।
उदाहरणका लागि, नेपालको राजधानी काठमाडौँको लोकेसन लगभग २७0 ४२0 उत्तरी अक्षांश र ८५0 १९0 पूर्वी देशान्तर मा पर्छ। जब तपाईं आफ्नो मोबाइलमा गुगल म्याप (Google Maps) खोल्नुहुन्छ वा ओला/पठाओ बुक गर्नुहुन्छ, तब ब्याकइन्डमा यही अक्षांश र देशान्तरको डिजिटल कोडले काम गरिरहेको हुन्छ। GPS (Global Positioning System) प्रविधि पूर्ण रूपमा यिनै रेखाहरूमा आधारित छ।
संक्षिप्त तालिकामा बुझौँ:
विशेषता अक्षांश (Latitude) देशान्तर (Longitude) रेखाको दिशा पूर्व-पश्चिम (तेर्सो) उत्तर-दक्षिण (ठाडो) मुख्य रेखा (०0 ) भूमध्यरेखा (Equator) प्रधान मध्याह्न रेखा (Prime Meridian) कुल सङ्ख्या १८१ ३६० मुख्य काम जलवायु र तापमान बुझ्न समय र तिथि पत्ता लगाउन
नेपालको प्रमाणिक समय र गौरीशङ्कर हिमालको साइनो
संसारभरिको समय प्रधान मध्याह्न रेखा 00 देशान्तर) लाई आधार मानेर तय गरिन्छ भन्ने त हामीले जान्यौँ। तर नेपालको आफ्नो घडीको समय चाहिँ कसरी निर्धारण गरियो त? यसको कथा निकै रोचक छ र यसको सिधा सम्बन्ध नेपालको एउटा सुन्दर हिमालसँग जोडिएको छ।
नेपाल पूर्व-पश्चिम फैलिएको देश भएकाले देशको पूर्वी र पश्चिमी भागमा सूर्य उदाउने समयमा झन्डै ३२ मिनेटको फरक पर्छ। यदि ताप्लेजुङ र कञ्चनपुरमा त्यहाँको स्थानीय सूर्यको स्थिति हेरेर घडी मिलाउने हो भने एउटै देशभित्र दुई ठाउँको समय फरक पर्न जान्थ्यो, जसले गर्दा कार्यालय, बैंक वा यातायात सञ्चालनमा ठूलो अलमल हुन्थ्यो।
यो अलमल रोक्नका लागि नेपाल सरकारले वि.सं. २०४२ साल वैशाख १ गते (१ अप्रिल १९८५) देखि लागू हुने गरी देशभरिका लागि एउटै ‘मानक समय’ वा प्रमाणिक समय (Standard Time) निर्धारण गर्यो।
गौरीशङ्कर हिमाल नै किन रोजियो?
समय निर्धारण गर्नका लागि देशको झन्डै बीच भागबाट जाने कुनै निश्चित देशान्तर रेखालाई आधार मान्नुपर्ने हुन्थ्यो। नेपालको दोलखा र रामेछाप जिल्लाको सिमानामा अवस्थित गौरीशङ्कर हिमाललाई ठीक ८६0 १५’ (८६ डिग्री १५ मिनेट) पूर्वी देशान्तर रेखाले काटेर जान्छ।
यही रेखालाई नेपालको प्रमाणिक समयको आधार (Standard Meridian) मानियो। यो रेखा नेपालको मध्यभागको निकै नजिक पर्ने भएकाले देशैभरि समयको सन्तुलन मिलाउन सजिलो भयो।
ग्रीनविच (GMT) भन्दा ५:४५ मिनेट छिटो!
हामीले अगाडि पढेका थियौँ कि पृथ्वीलाई १0 देशान्तर पार गर्न ४ मिनेट लाग्छ। यसै नियम अनुसार हिसाब गर्दा:
-
नेपालको आधार रेखा: ८६0 १५’
-
हिसाब: ८६.२५0 X ४ मिनेट = ३४५ मिनेट
-
३४५ मिनेटलाई घण्टामा बदल्दा: ५ घण्टा ४५ मिनेट हुन आउँछ।
नेपाल पृथ्वीको पूर्वी गोलार्धमा पर्ने भएकाले यहाँ बेलायतको ग्रीनविच मानक समय (GMT) भन्दा ५ घण्टा ४५ मिनेट छिटो समय चल्छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा नेपालको समयलाई UTC/GMT +5:45 लेखिन्छ।
अक्षांश र देशान्तर केवल भूगोलको किताबमा पढिने विषय मात्र होइनन्, यो त आधुनिक प्रविधिको मेरुदण्ड हो। हवाइजहाज उडाउनु पर्दा होस्, महासागरमा जहाज चलाउनु पर्दा होस्, वा हामीले मोबाइलमा कसैलाई ‘लाइभ लोकेसन’ सेयर गर्दा— यी काल्पनिक रेखाहरू बिना आजको आधुनिक जीवनको कल्पना पनि गर्न सकिँदैन।