बौद्धनाथ स्तुपको रोचक इतिहासआँसुको थोपाबाट जन्मिएको विश्व सम्पदा: बौद्धनाथ स्तुप र यसको कल्पौँ पुरानो विरासत

बौद्धनाथ स्तुपको पूर्ण इतिहास: आँसुको थोपादेखि ‘खास्ती’ सम्मको दुर्लभ यात्रा

काठमाडौं उपत्यकाको मुटुमा अवस्थित बौद्धनाथ स्तुप केवल एउटा धार्मिक स्मारक मात्र होइन, यो करुणा, संकल्प र कल्पौँ पुरानो इतिहासको जीवित स्वरूप हो। ३६ मिटर व्यास र विशाल मण्डला संरचना भएको यो स्तुपलाई स्थानीय भाषामा ‘खास्ती’ र तिब्बती भाषामा ‘झारुङ खा-स्योर’ (Jarung Kha-shor) भनिन्छ। सन् १९७९ मा युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत यो स्थल आज विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बी र शान्तिप्रेमीहरूको प्रमुख गन्तव्य बनेको छ।

उत्पत्ति: बोधिसत्त्वको आँसु र देवलोकको सम्बन्ध

बौद्ध ग्रन्थ ‘श्रुतिमुक्ति’ का अनुसार, बौद्धनाथको अस्तित्वको कथा अत्यन्तै आध्यात्मिक छ।

करुणाको आँसु: धेरै कल्प पहिले बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वरले संसारका प्राणीहरूको दुःख देखेर भावविह्वल हुँदा उहाँका आँखाबाट दुई थोपा आँसु झरे। उहाँले ती आँसुलाई औंलाले लिएर ‘यी थोपाहरूले पनि प्राणीको हित र मुक्ति गरुन्’ भनी प्रणिधान (संकल्प) गर्नुभयो।

गङ्छुङ्माको पतन: सोही संकल्प अनुसार ती आँसु देवराज इन्द्रकी पुत्रीका रूपमा जन्मिए। तर कान्छी पुत्री गङ्छुङ्माले देवलोकको नियम उल्लंघन गरेकाले उनले सजाय स्वरूप मनुष्यलोकमा जन्म लिनु पर्यो। उनले काश्यप बुद्धको पालामा नेपालको मगुता क्षेत्रमा एक साधारण परिवारमा जन्म लिइन्, जहाँ उनको नाम ज्यजीमा रहन गयो।

ज्यजीमा (कुखुरा गोठाल्नी) को अठोट र ‘राँगाको छाला’

ज्यजीमाले वर्षौंसम्म कुखुरा पालेर जीविका चलाइन्। उनले आर्जन गरेको धनबाट एउटा विशाल स्तुप बनाउने इच्छा राखिन्। उनले तत्कालीन राजासँग “एउटा राँगाको छालाले ओगट्ने जति जमिन” माग्दा राजाले सानो ठानेर अनुमति दिए। तर चतुर ज्यजीमाले छालालाई मसिनो त्यान्द्रो बनाएर काटेर एक विशाल घेरा बनाइन्, जसमा आजको भव्य स्तुप ठडिएको छ।

‘खा-स्योर’ को अर्थ र ऐतिहासिक नामकरण

जब स्तुपको निर्माण सुरु भयो, स्थानीय भारदारहरूले एउटी सामान्य महिलाले यत्रो ठुलो संरचना बनाउनु हुन्न भन्दै विरोध गरे। तर राजाले जवाफ दिए— “खा-स्योर” (मैले मुखबाट बोलिसकेको कुरा अब फिर्ता लिन मिल्दैन)। यही ‘खा-स्योर’ शब्द पछि अपभ्रंश हुँदै ‘खास्ती’ रहन गयो।

ज्यजीमाको मृत्युपछि उनका चार छोराहरूले यसलाई पूर्ण गरे। भनिन्छ, उनीहरू अर्को जन्ममा तिब्बती राजा ठिस्रोङ देउचन, गुरु पद्मसम्भव, विद्वान शान्तरक्षित र धर्म रक्षकका रूपमा जन्मिएका थिए।

थप रोचक र रहस्यमय तथ्यहरू (New Detailed Facts)

स्तुपभित्रको ब्रह्माण्ड (The Inner Microcosm): धेरैलाई थाहा नभएको कुरा, बौद्धनाथ स्तुपको भित्रपट्टि एउटा सानो स्तुप मात्र छैन, त्यहाँ बहुमूल्य धातुहरू, पवित्र ग्रन्थहरू र बुद्धका धातु (अस्तु) हरू राखिएका छन्। यसलाई ‘जीवनको वृक्ष’ (Life Tree) भनिने एउटा काठको खम्बाले अड्याएको हुन्छ, जसमा सुनको जलप लगाइएको हुन्छ।
मण्डलाको गणित (Sacred Geometry): बौद्धनाथको तल्लो तह (Plinth) मा रहेका तीनवटा ठुला खुड्किलाहरूले ‘मण्डला’ को आकार बनाउँछन्। माथिबाट हेर्दा यो स्तुप ठ्याक्कै एउटा दिव्य यन्त्र जस्तो देखिन्छ। यो ज्यामितीय बनावटले ब्रह्माण्डको सन्तुलनलाई जनाउँछ।
आँखाको रहस्य (The All-Seeing Eyes): हर्मिकामा रहेका बुद्धका आँखाहरूले चारै दिशामा हेरिरहेका छन्, जसले बुद्धको ‘सर्वव्यापी ज्ञान’ लाई जनाउँछ। आँखाको बिचमा रहेको नाक जस्तो देखिने चिन्ह वास्तवमा नेपाली अक्षर ‘१’ (एक) हो, जसले ‘एकता’ र ‘निर्वाणको एक मात्र मार्ग’ लाई संकेत गर्दछ।
हजारौं सुवर्ण बुद्ध (1000 Golden Buddhas): स्तुपको वरिपरि रहेका साना कोठाहरूमा १००० वटा बुद्धका मूर्तिहरू रहेका छन्। परिक्रमा गर्दा यी मूर्तिहरूलाई देख्न सकिन्छ, जसले प्रत्येक पाइलामा पुण्य मिल्ने विश्वास गरिन्छ।

दुर्लभ ऐतिहासिक तथ्यहरू (Rare Historical Facts)

लिच्छवि राजा मानदेवको सम्बन्ध: कतिपय ऐतिहासिक वंशावली अनुसार, राजा मानदेवले आफ्ना पिताको भूलवश हत्या गरेको पापको प्रायश्चित गर्न यो स्तुपको निर्माण वा जिर्णोद्धार गरेका थिए।
कश्यप बुद्धको अस्तु: यो स्तुपभित्र शाक्यमुनि बुद्धभन्दा अघिका कश्यप बुद्धको पवित्र अस्तु राखिएको छ, जसका कारण यो विश्वकै शक्तिशाली शक्तिपीठमध्ये एक मानिन्छ।
तान्त्रिक सुरक्षा: स्तुपको जगमा विशेष तान्त्रिक विधिबाट राखिएका यन्त्रहरूले काठमाडौं उपत्यकालाई बाढी र महामारीबाट सुरक्षा दिने जनविश्वास छ।

२०७२ को भूकम्प र पुनर्जीवन

२०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले बौद्धनाथको माथिल्लो भागमा क्षति पुर्याएको थियो। तर, सरकारी सहयोग पर्खिनुको साटो स्थानीय समुदाय र बौद्ध संघ-संस्थाहरू आफैँ जुटेर डेढ वर्षभित्रै यसको भव्य पुनर्निर्माण सम्पन्न गरे। यो घटनाले बौद्धनाथप्रति मानिसहरूको अगाध आस्था र समुदायको शक्तिलाई पुनः विश्वसामु प्रमाणित गरिदियो।

संरचना र पर्वहरूको रौनक

यहाँ विशेषगरी बुद्ध जयन्ती, सोनाम ल्होसार र ग्याल्पो ल्होसारमा भव्य उत्सव हुन्छ। सागा दावा (Saga Dawa) महिनामा यहाँको भीड र भक्ति हेर्न लायक हुन्छ। साँझमा बल्ने हजारौं घिउका दियोहरू र मन्त्रोच्चारणले यहाँको वातावरण कुनै स्वर्गभन्दा कम हुँदैन।