मार्गशीर्ष (मंसिर) महिनाको शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथि नेपाल र भारतका करोडौं हिन्दुहरूको लागि एक अत्यन्तै पवित्र र महत्त्वपूर्ण दिन हो। यसै दिनलाई विवाह पञ्चमी को रूपमा मनाइन्छ, जुन दिन त्रेता युगमा मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान् श्री राम र मिथिलाकी राजकुमारी माता सीता (जानकी) को शुभ विवाह भएको थियो। यो पर्व विशेष गरी जनकपुरधाम, सीताको जन्मभूमि र विवाह भएको स्थलमा, अत्यन्तै भव्यताका साथ मनाइन्छ। नेपालको संस्कृति र सभ्यताको एक महत्त्वपूर्ण हिस्साको रूपमा रहेको यो पर्वले दुई देशबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाएको छ। त्रेतायुगमा मिथिलाका राजा जनककी सुपुत्री सीता र अयोध्याका राजकुमार रामबीच भएको शुभ विवाह–संस्कारलाई स्मरण गर्दै जनकपुरधाममा विशेष पूजा–आराधना, झाँकी, बाजागाजा र मेला लाग्ने परम्परा छ। सीता–रामको दिव्य मिलनले “धर्म, मर्यादा र प्रेम” को सर्वोच्च आदर्श प्रस्तुत गर्ने भएकाले यस दिनलाई अत्यन्त शुभ मानिन्छ।
विवाह पञ्चमीको महत्त्व र पौराणिक कथा
पौराणिक कथानुसार, राजा जनकले आफ्नो दरबारमा रहेको भगवान् शिवको ‘पिनाक’ नामक धनुषलाई भाँचेर त्यसमा ताँदो (प्रत्यञ्चा) चढाउन सक्ने वीर पुरुषसँग आफ्नी पुत्री सीताको विवाह गरिदिने घोषणा गरेका थिए। अनेकौं देशका राजकुमारहरू आएर असफल भएपछि, अयोध्याका राजकुमार रामले सहजै सो धनुष उठाएर भाँचे र त्यसपछि मार्गशीर्ष शुक्ल पञ्चमीको दिन सीतासँग उनको विवाह सम्पन्न भयो।आदर्श दांपत्य जीवनको प्रतीक: राम र सीताको यो विवाहलाई हिन्दु धर्ममा आदर्श दाम्पत्य जीवन, प्रेम, त्याग र मर्यादा को सबैभन्दा उत्तम उदाहरण मानिन्छ। यस दिन राम-सीताको पूजा गर्नाले वैवाहिक जीवन सुखी हुन्छ र विवाहमा आइरहेका समस्याहरू हट्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ।
जनकपुरधाममा विवाह पञ्चमीको रौनक
विवाह पञ्चमीको दिन जनकपुरधामको दृश्य साँच्चिकै मनमोहक हुन्छ। भारत र नेपालका लाखौं श्रद्धालुहरू यहाँ भेला हुन्छन्। यस अवसरमा यहाँ निम्न गतिविधिहरू गरिन्छन ।
विवाह महोत्सव: जानकी मन्दिर र राम मन्दिरबाट भगवान् राम र सीताको डोलालाई सहर परिक्रमा गराइन्छ। यो एक प्रकारको जीवन्त झाँकी महोत्सव हो, जहाँ विवाहका सम्पूर्ण रीतिरिवाज र परम्पराहरूलाई मिथिला परम्पराअनुसार प्रदर्शन गरिन्छ।
पूजा-आराधना: मन्दिरहरूमा विशेष पूजा, यज्ञ तथा अनुष्ठानहरू गरिन्छन्। रामचरितमानसको ‘विवाह प्रसंग’ को पाठ गरिन्छ।
सांस्कृतिक कार्यक्रम: विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक झाँकी, भजन-कीर्तन र मंगल गीतहरूको आयोजना हुन्छ।
विवाह पञ्चमीको धार्मिक महत्त्व
विवाह पञ्चमीलाई संस्कार, सदाचार र दाम्पत्य जीवनको पवित्रता को प्रतीक मानिन्छ।
यस दिन:
-
सन्तान–सुखको कामना
-
वैवाहिक सम्बन्धमा सौहार्द
-
घर–परिवारमा शान्ति
-
दाम्पत्य जीवन दीर्घायु बनोस्
भनी व्रत तथा पूजा गर्ने प्रचलन छ।
विशेषगरी अविवाहित युवतिहरूले राम–सीताजस्तो शुभ जीवनसाथी प्राप्त होस् भनेर पनि पूजापाठ गर्ने चलन छ।
विवाह पञ्चमीमा विवाह गर्नु शुभ कि अशुभ?
धार्मिक मान्यता अनुसार, विवाह पञ्चमीको दिन विवाह गर्नको लागि साइत हेर्नु पर्दैन किनभने यो दिन ‘अबूझ साइत’ वा ‘स्वयं सिद्ध मुहूर्त’ मानिन्छ। तर, नेपालको मिथिलाञ्चल क्षेत्रमा र अन्य केही स्थानहरूमा भने यस दिन छोरा-छोरीको विवाह गर्ने चलन छैन। यसको पछाडि धार्मिक भावना जोडिएको छ . सीताको दुःख: माता सीताले विवाहपछि आफ्नो वैवाहिक जीवनमा (वनवास, अग्निपरीक्षा, रामद्वारा परित्याग) निकै ठूलो दुःख र कष्टहरू भोग्नुपरेको हुनाले, आफ्ना छोरीहरूले पनि त्यस्तै दुःख नपाऊन् भन्ने डरले यस दिन विवाह गर्नबाट बच्ने गरिन्छ। यद्यपि, यो दिन राम-सीताको विवाह वर्षगाँठको रूपमा एक महान् पर्व हो, जसलाई अत्यन्तै श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइन्छ।