नेपालको राजनीतिमा एउटा नयाँ युगको सूत्रपात गर्दै बहुआयामिक व्यक्तित्वका धनी इन्जिनियर तथा र्यापर बालेन्द्र शाह (बालेन) देशको ४०औँ प्रधानमन्त्रीका रूपमा नियुक्त भएका छन्। सन् २०२६ को आम निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले सानदार बहुमत हासिल गरेपछि मात्र ३५ वर्षको उमेरमा उनी नेपालको इतिहासकै कान्छो प्रधानमन्त्री बन्न सफल भएका हुन्। यो केवल एक व्यक्तिको विजय मात्र नभई, परम्परागत राजनीतिक प्रणालीमाथि वैकल्पिक विचार र युवा जोसको ऐतिहासिक जितको संज्ञाको रूपमा हेरिएको छ ।
बालेन केवल एक राजनीतिज्ञ मात्र होइनन्; उनी एक दक्ष स्ट्रक्चरल इन्जिनियर हुन्, जसले भौतिक संरचनाको जग बलियो बनाउने प्राविधिक ज्ञान राख्दछन्। साथै, उनी एक प्रभावशाली कलाकर्मी (र्यापर) पनि हुन्, जसले आफ्ना शब्दमार्फत समाजका विसंगतिहरूलाई निर्धक्कसँग उजागर गर्दै आएका छन्। उनको यो ‘टेक्नोक्र्याट’ र ‘आर्टिस्ट’ को अनौठो मिश्रणले उनलाई अन्य नेताहरूभन्दा भिन्न, तार्किक र स्पष्टवक्ताको रूपमा स्थापित गरेको छ।
काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयरका रूपमा उनले देखाएको अभूतपूर्व कार्यक्षमता र साहसले उनलाई “काम गर्ने नेता” को पहिचान दिलायो। “बोल्नेभन्दा गर्ने” उनको कार्यशैलीले देश भित्र र बाहिर रहेका लाखौँ नेपालीहरूमा नयाँ आशा जगाएको छ। विशेष गरी विदेशमा रहेका युवाहरूलाई स्वदेश फर्किएर देश निर्माणमा जुट्न प्रेरणा दिने श्रेय बालेनलाई नै जान्छ।
बालेनको व्यक्तित्वको अर्को बलियो कडी उनको सांस्कृतिक लगाव र स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोण हो। मधेशी मूलको परिवारमा जन्मेर काठमाडौँको रैथाने परिवेशमा हुर्किएका उनले हिमाल, पहाड र तराईलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने एउटा बलियो ‘सांस्कृतिक पुल’ को काम गरेका छन्। उनी एकातिर आधुनिक प्रविधि र इन्जिनियरिङमा विश्वास राख्छन् भने अर्कोतिर नेपालको मौलिक नेवा: संस्कृति, सम्पदा र इतिहासको संरक्षणमा उत्तिकै प्रतिबद्ध देखिन्छन्। उनले आधुनिक विकास र प्राचीन सभ्यतालाई सँगसँगै लैजान सकिन्छ भन्ने जीवन्त उदाहरण पेश गरेका छन्।
सन् २०२६ को निर्वाचनमा उनले नेतृत्व गरेको वैचारिक लहरले नेपालमा “वैकल्पिक राजनीति” लाई मूलधारमा स्थापित गरिदिएको छ। राजनीतिलाई सत्ता प्राप्तिको माध्यम मात्र नभई, सेवा र व्यवस्थापनको रूपमा बुझ्ने बालेन आज सुशासन, भ्रष्टाचार विरुद्धको शून्य सहनशीलता र आर्थिक समृद्धिको नयाँ मार्गचित्र कोर्न तल्लीन छन्।
व्यक्तिगत विवरण
-
पूरा नाम: बालेन्द्र शाह (बालेन)
-
जन्म मिति: २०४७ बैशाख १४ (२७ अप्रिल १९९०)
-
जन्मस्थान: नरदेवी, काठमाडौँ
-
स्थायी ठेगाना: एकडरा, महोत्तरी (मधेश प्रदेश)
-
पिता: डा. रामनारायण शाह (आयुर्वेदिक चिकित्सक)
-
माता: ध्रुवदेवी शाह
-
जीवनसाथी: सबिना काफ्ले (विवाह: सन् २०१८)
शैक्षिक पृष्ठभूमि
बालेन शाहको शैक्षिक यात्रा प्राविधिक र दक्ष छ। उनले काठमाडौँबाटै आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गरे:
-
प्रवेशिका (SLC): एलाइन्स एकेडेमीबाट।
-
प्लस टु (+2): भी.एस. निकेतन कलेजबाट।
-
स्नातक (BE): हिमालयन ह्वाइटहाउस इन्टरनेशनल कलेजबाट सिभिल इन्जिनियरिङ।
-
स्नातकोत्तर (M.Tech): भारतको कर्नाटकस्थित ‘निट्टे मीनाक्षी इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी’ (VTU) बाट स्ट्रक्चरल इन्जिनियरिङ।
सांगीतिक र व्यावसायिक करियर
राजनीतिमा आउनुअघि बालेन ‘नेपहप’ (नेपाली हिप-हप) क्षेत्रका स्थापित नाम थिए।
-
नेपहप यात्रा: सन् २०१२ मा ‘सडक बालक’ गीतबाट चर्चामा आएका उनले ‘रअ बार्ज’ (Raw Barz) र्याप ब्याटलबाट युवापुस्तामाझ लोकप्रियता कमाए।
-
स्ट्रक्चरल इन्जिनियर: उनले लामो समय इन्जिनियरिङ पेशामा रहेर विभिन्न भवनहरूको नक्सांकन र पुनर्निर्माणमा काम गरे। भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणमा पनि उनको सक्रियता रहेको थियो।
राजनीतिक यात्रा: काठमाडौँको सडकदेखि सिंहदरबारको कुर्सीसम्म
बालेन शाहको राजनीतिक उदय कुनै आकस्मिक घटना मात्र थिएन, यो परम्परागत राजनीतिक शक्तिप्रतिको जनताको असन्तुष्टि र नयाँ भिजनप्रतिको विश्वासको परिणाम थियो। उनको यात्रालाई मुख्य तीन चरणमा विभाजन गर्न सकिन्छ:
काठमाडौँ महानगरको ‘ऐतिहासिक’ नेतृत्व (२०७९–२०८२)
सन् २०२२ (२०७९ जेठ) मा बालेन शाहले स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएर काठमाडौँको मेयर जित्दा पूरै देश स्तब्ध भएको थियो। ‘लौरो’ चुनाव चिन्ह लिएर मैदानमा उत्रिएका उनले स्थापित दलका उम्मेदवारलाई ६१,७६७ मत ल्याएर पराजित गरे।
-
फोहोर व्यवस्थापन: उनले बञ्चरेडाँडाको फोहोर व्यवस्थापनमा वर्षौंदेखि रहेको अवरोध हटाउन प्रत्यक्ष पहल गरे र ‘स्रोतमा फोहोर वर्गीकरण’ को अभियान चलाए।
-
सडक र फुटपाथ व्यवस्थापन: काठमाडौँको अव्यवस्थित फुटपाथ हटाउने र पार्किङलाई व्यवस्थित गर्ने उनको कदमले सहरमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।
-
सांस्कृतिक पुनर्जागरण: टुकुचा खोला उत्खनन र विभिन्न लिच्छविकालीन तथा मल्लकालीन सम्पदाहरूको जीर्णोद्धारमा उनले साहस देखाए।
-
डिजिटल गभर्नेन्स: महानगरको सेवालाई अनलाइन प्रणालीमा लगेर भ्रष्टाचार न्यूनीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले।
राष्ट्रिय राजनीतिमा रणनीतिक प्रवेश (२०८२ को सुरुआत)
मेयरको रूपमा सफल कार्यकाल बिताइरहँदा बालेनले स्थानीय तहको सीमाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय समस्या समाधान गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरे।
-
रास्वपासँगको सहकार्य: सन् २०२५ को अन्त्यतिर उनले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) सँग नीतिगत तालमेल गरे। यसले देशैभरका स्वतन्त्र प्रेमी र युवा मतदातालाई एउटै ठाउँमा ल्यायो।
-
मेयर पदबाट राजीनामा: माघ २०८२ मा उनले “देश बदल्न केन्द्र बदल्नुपर्छ” भन्दै काठमाडौँको मेयर पदबाट राजीनामा दिएर प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको तयारी थाले।
२०८२ को निर्वाचन र प्रधानमन्त्रीको शपथ
सन् २०२६ (फागुन २०८२) मा भएको आम निर्वाचनमा बालेन शाहले झापा क्षेत्र नं. ५ बाट उम्मेदवारी दिए। देशभर “बालेन लहर” चल्दा उनको पार्टी रास्वपाले प्रतिनिधिसभामा स्पष्ट बहुमत हासिल गर्यो।
-
भारी मतान्तरको जित: उनले झापाबाट रेकर्ड मतका साथ चुनाव जिते।
-
प्रधानमन्त्री नियुक्त: निर्वाचन परिणाम आएको केही दिनमै, चैत १३, २०८२ (मार्च २७, २०२६) मा राष्ट्रपतिद्वारा उनलाई नेपालको ४०औँ प्रधानमन्त्री नियुक्त गरियो।
-
नयाँ कार्यशैली: प्रधानमन्त्री बनेको पहिलो हप्तामै उनले “भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सार्वजनिक सेवा प्रवाह” सम्बन्धी १० बुँदे आकस्मिक योजना सार्वजनिक गरे, जसले प्रशासनमा नयाँ उत्साह ल्याएको छ।
बालेनको राजनीतिक दर्शनका मुख्य खम्बा
-
प्राविधिक राजनीति (Technocracy): भावनामा भन्दा तथ्याङ्क र इन्जिनियरिङ डिजाइनमा आधारित विकास।
-
सांस्कृतिक राष्ट्रवाद: नेपालको मौलिक पहिचान र सम्पदालाई विश्वस्तरमा चिनाउने प्रयास।
-
युवा सशक्तीकरण: राजनीतिमा युवाहरूको अर्थपूर्ण सहभागिता र नेतृत्व।
मुख्य विशेषताहरू र योगदान
-
कान्छो प्रधानमन्त्री: ३५ वर्षको उमेरमा प्रधानमन्त्री बनेर इतिहास रचे।
-
मधेशी मूलका पहिलो कार्यकारी प्रमुख: नेपालको पहाडी र मधेशी समुदायबीचको भावनात्मक एकताको प्रतीकका रूपमा उनलाई हेरिएको छ।
-
परम्परा र प्रविधिको फ्युजन: उनको शपथ ग्रहण समारोहमा वैदिक सनातन र बौद्ध परम्पराको प्रयोग गरिएको थियो, जसले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गरेको देखिन्छ।
बालेन्द्र शाहको प्रधानमन्त्रीत्वले नेपालमा “पुराना दलहरूको विकल्प” र “युवा नेतृत्व” को बलियो सन्देश दिएको छ। भ्रष्टाचार विरुद्धको शून्य सहनशीलता र सुशासन उनको मुख्य एजेन्डा रहेका छन्।