हरिबोधिनी एकादशीलाई थुप्रै ठाउँमा ठुलो एकादशी वा देवउठनी एकादशी पनि भनिन्छ। यो दिन भगवान् विष्णु जाग्रित हुने, तुलसीको विवाह हुने र विभिन्न धार्मिक परम्पराहरूको आरम्भ मानिन्छ।
तुलसी विवाह र यसको सांस्कृतिक महत्त्व
हरिबोधिनीको विशेषतालाई जोड्दै यस दिन तुलसीको प्रतीकात्मक विवाह गरिन्छ। तुलसीलाई सनातन संस्कृतिमा अतिविशिष्ट स्थान छ — धार्मिक मात्र होइन, पारम्परिक र आयुर्वेदिक उपयोगका कारण पनि यसको महत्त्व छ। धेरै हिन्दू परिवारले आफ्नो आँगनमा तुलसी मठ बनाएर नियमित पूजा गर्ने चलन राख्दछन्।
तुलसी विवाह — विधि संक्षेप
- तुलसीको मठ वा गमलालाई रंगले सजाएर मण्डप बनाइन्छ।
- तुलसी र प्रतीकात्मक रुपमा शालिग्राम वा पिपललाई स्नान गराएर चन्दन, रोली, फूल र माला अर्पण गरिन्छ।
- दूध, दही, घ्यू, मधु र पञ्चामृतले स्नान गराइने र अर्पण गरिने परम्परा छ।
- तुलसीको सात परिक्रमा र आरती गरी विवाह सम्पन्न गर्ने चलन छ।
काठमाडौं उपत्यकाका चार नारायण
काठमाडौँमा भगवान् विष्णुको संरक्षणका लागि परम्परागत रूपमा चार नारायणको पूजा हुँदै आएको छ: पश्चिममा इचङ्गुनारायण, पूर्वमा चाँगुनारायण, उत्तरमा विशंखुनारायण र दक्षिणमा शेषनारायण। हरिबोधिनी एकादशीमा यी स्थलहरूको विशेष पूजाको चलन छ र भक्तजनहरू तीर्थाटनका लागि जान्छन्।
पूजा, व्रत र भजन
हरिबोधिनी एकादशीका अवसरमा भक्तजनहरूले प्रातःकाल स्नान गरी विष्णु–तुलसीको पूजा, व्रत र रातभर भजन–कीर्तन गरी जाग्राम बस्ने चलन राख्छन्। पूजामा पाद्य, अर्घ, दूध, दही, घ्यू, मधु, चिनी, पञ्चामृत, चन्दन, फूल र नैवेद्य समावेश गरिन्छ।
ऐतिहासिक ग्रन्थहरूमा तुलसी पूजाबाट अनन्त फल प्राप्त हुने उल्लेख छ — त्यसैले यस दिनको भक्ति र पूजा विशेष महत्व राख्दछ।
अन्त्यमा — समापन विचार
हरिबोधिनी एकादशी भनेको धार्मिक मात्र नभई सामाजिक र सांस्कृतिक चेतनाको पनि दिन हो। यस दिनको पूजापाठ र परम्पराले जीवनमा शान्ति, समृद्धि र शुभता ल्याओस् भन्ने कामना गरौं।