phot of achham

अछाम जिल्ला Achham District

परिचय

भौगोलिक हिसाबले सुदूरपश्चिम प्रदेशको पहाडी जिल्ला मध्ये सबैभन्दा ठुलो जिल्लाको रुपमा अछाम जिल्ला रहेको छ । अछाम जिल्लाको नामाकरणको सम्बन्धमा विभिन्न जनविश्वास रहि आएका छन जस मध्ये तीन किसिमका जनश्रुतीहरु यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।

प्रथमः प्राचीनकालमा भारतीय मुगल साम्राज्यको चर्को दमन र उत्पीडन सहन नसकी त्यहाँबाट ठूलो संख्यामा हिन्दूहरू बसाइँ सर्न बाध्य भए । घुम्दै हिड्ने क्रममा उनीहरु तत्कालीन नेपालको नौखुवा (वर्तमान अछाम) पुगे । त्यसबेला नौखुवा प्रशस्त मीठो आँप पाइने स्थानको रुपमा परिचित थियो । अनुकूल हावापानी र प्रशस्त मीठो आँप पाइने भएको कारण घुमन्ते भारतीयहरुका लागि बसोबास गर्न उपयुक्त भएकोले उनीहरु नौखुवामा बस्न थाले । हिन्दी भाषामा आँपलाई अच्छा आम भनिन्छ । अच्छा आम अपभ्रंस हुँदै जाँदा प्रशस्त मीठो आँप पाइने नौखुवालाई ‘अछाम’ भनिन थालियो ।

दोस्रोः डोटी जिल्लाका ब्राम्हण खानदानका गोपाल खतिवडाका (भट्ट भनिनें) चार भाइछोराहरु थिए । उनका चार छोराहरु लल्ल, विलल्ल भाष र प्रभाष थिए । प्रभाषको प्रसिद्ध जुम्ली राजा देवचन्द्रकी छोरी हार्मता मैयासँग प्रेम विवाह भई केही वर्ष उनी जुम्ला बसे । पछि नौखुवा राज्य उनले विर्ता पाई नौखुवामा शासन गर्न थालेकाले उनीबाट जन्मेका छोरा राजा हुने र शाह पदवी समेत पाउने संस्कार बसी अचम्म भएकोले अचम्म शब्द अपभ्रंस हुँदै ‘अछाम’ भनिन लाग्यो ।

Photo of Achham
तस्विरमा अछाम जिल्ला

तेस्रोः अछामी राजाको मुलथलो बड्डी (बुढो) अछाम अर्थात हाल सेरा गाविसको क्वालेख भन्ने ठाउँमा थियो । त्यसपछि बान्नीगढी, पुनः क्वालेख र मंगलसैनमा राज्य सरेको पाइन्छ । राणाकालीन अवस्थामा अछाम राज्य डोटी राज्यमा गाभिन गई खाद्यान्न आपूर्तिको केन्द्रको रुपमा रह्यो  । पछि अछामको कैलासखोला पश्चिमको भू-भाग डोटी र पूर्वको भू-भाग दैलेख जिल्लामा गाभिन गएको पाइन्छ । वि.सं. २०१४/०१५ सालतिर यहाँका जनताहरुद्वारा तत्कालीन राजा महेन्द्र समक्ष छुट्टै जिल्ला घोषणा गरियोस् भनि बिन्तिपत्र चढाए बमोजिम राजाबाट माल बुझिदिनु भन्ने हुकुम भयो । तत्पश्चात २०१८ साल वैशाख १ गते अछाम नेपालको मानचित्रमा एउटा छुट्टै जिल्लाको रुपमा ‘अछाम’ अस्तित्वमा आएको पाइन्छ ।

अछाम जिल्लाको भाैगोलिक अवस्थिती

८१.०२ डिग्री देखि ८१.३५ डिग्री पुर्वी देशान्तर तथा २८.४५ डिग्री देखि २९.३३ डिग्री उत्तरी अक्षांश सम्म फैलिएको यस जिल्लामा २ वटा निवार्चन क्षेत्र, ४ वटा नगारपालिका र  ६ वटा गाउँपालिकाहरु रहेका छन् । यस जिल्लाको पुर्वमा दैलेख¸ पश्चिममा डोटी¸ उत्तरमा कालिकोट र बाजुरा तथा दक्षिणमा सुर्खेत जिल्ला अवस्थित छ । १६९२ व.कि.मि. क्षेत्रफल रहेको यस जिल्लाको सदरमुकाम मंगलसेन १३२६ मीटर उचाईमा रहेको छ ।

Photo of Achham
तस्विरमा अछाम जिल्ला

जलवायु
समुद्र सतहबाट ६४० मि. को उचाई देखि ३८२० मि. उचाई भएको यस जिल्लामा हावापानीका विभिन्न रुपहरु पाइन्छन्। पहाडी तथा उच्च भागहरुमा तापक्रम हिउंदमा सरदर ५ से. रहन्छ, जबकि खोंच तथा टारहरुमा  हिउँदमा २० से. सरदर तापक्रम रहन्छ । त्यस्तै ग्रिष्मको अवस्थालाई हेर्दा पहाडी भागमा २५० से. तथा उच्च भागहरुमा २० ० से. र खोंच तथा टारहरुमा ३०० से. सरदर तापक्रम रहन्छ । त्यस्तै यो जिल्ला महाभारत पर्वतको सूर्यमूखी ढालमा पर्ने हँुदा वार्षिक सरदर वर्षा १८९१ मि.मि.सम्म रहन्छ । जिल्लाको उत्तरी भागका उच्च भू–भागमा हिमपात हुने गर्दछ ।

 भू–उपयोग
अछाम जिल्ला पूर्णरुपमा मध्येमहाभारतीय पर्वत क्षेत्रमा पर्ने हुँदा यहाँको सम्पूर्ण धरातलमा पर्वतीय विशेषता झल्केको   भू–धरातलीय आधारमा यस जिल्लालाई ३ भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।

क) बेसी क्षेत्रः  जिल्लाका प्रमूख नदी र नदी किनारमा पर्ने क्षेत्रहरु यस अन्तर्गत पर्दछन । जिल्लाका प्रमूख नदी किनार क्षेत्रहरु कृषि उत्पादनका लागि प्रशिद्ध मानिन्छन । जिल्लाको प्रमूख व्यापारिक क्षेत्र साँफेबगर यस क्षेत्रमा पर्दछ । यसका अलावा बैजनाथ, ककटसान, सुगाली तथा लोड्याबगरजस्ता क्षेत्रहरु यस प्रदेशमा पर्दछन ।

रामारोशन क्षेत्र अछाम
रामारोशन क्षेत्र अछाम

ख) मध्ये पहाडी लेक क्षेत्रः समुद्र सतहबाट १२२० मिटर देखि ३१३४ मिटरसम्मको पहाडी भू–भाग यस अन्तर्गत पर्दछन । जिल्लाको दुई तिहाई भाग यस क्षेत्र अन्तर्गत पर्दछन । जिल्लाको सदरमुकाम मंगलसेन यसै क्षेत्रमा पर्दछ । अन्नवालीहरुमा विशेषगरी घैया, मकै, गहुँ, जौं, कोदो तथा तेलहन आदिको उत्पादन हुने भएतापनि यो क्षेत्र विशेष गरी अमिलो जातका फलफूलहरु जस्तै सुन्तला, मौसम तथा कागतिकोलागि प्रसिद्ध मानिन्छ ।

ग) उत्तरी भिरालो लेक क्षेत्रः समुन्द्री सतहबाट ३१३४ मिटर भन्दा माथिको क्षेत्र यस क्षेत्रमा पर्दछ । यो क्षेत्रमा खप्तड, रामारोशन,  ऋषिदह, आदि जस्ता प्रसिद्ध क्षेत्रहरु यस प्रदेशमा पर्दछन्। यहाँ हिउँद ऋतुमा प्राय हिमपात हुने, दुर्लभ वन्यजन्तु र जडिबटी तथा खनिज पदार्थको दृष्टिकोणले यो क्षेत्रलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ । यस क्षेत्रमा अन्नवाली विशेष गरी मकै, जौं, उवा, तरकारी, आलु र फलफूलहरुमा ओखर खेतीको प्रचुर सम्भावना देखिन्छ ।

अछाम जिल्लामा रहेका प्रमुख नदिहरू

विश्वमान चित्रमा नेपाल जलस्रोतको धनी भए झैं नेपालको मानचित्रमा अछाम जिल्लापनि जलस्रोतको धनी मानिन्छ । नदी वर्गीकरणको अनुसार यहाँ ठूला, मझौला तथा साना स्तरका नदीहरु रहेकाछन । प्रवाहित हुने नदीहरुको कूल संख्या ३५४ वटा रहेको छ, । यी सबै प्रवाहित हुने नदीहरुको कूल लम्वाई ६९३०.६९ कि.मि. रहेको छ । यी नदीहरुमा पर्याप्त जलविद्युतको संभावना रहेको छ । यस जिल्लामा प्रवाहित हुने प्रमूख नदीहरुमा बुढीगंगा, सेती, कर्णाली, कैलाश खोला, चाइरा खोला, पर्भाली गाढ, बारला गाँड, छिपे खोला, आदि रहेका छन ।

तुल्ला गाउँ अछाम
तुल्ला गाउँ अछाम
अछाम जिल्लाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जनजीवन

नेपालको संविधानले  नेपाल अधिराज्यलाई धर्म निरपेक्ष राज्यको रुपमा परिभाषित गरेको छ । तथापि, सभ्यता र संस्कृतिको विशाल बगैचा नेपाल र नेपालीमा हिन्दू संस्कृति र सभ्यता प्रति ठूलो विश्वास रहेको छ । यसका अलावा अन्य धर्म र संस्कृति प्रति समेत सम्मान र सद्भाव जाहेर गर्दछन्। संस्कृति र धर्मका हिसाबले अछाम जिल्ला पनि हिन्दूहरुको वाहुल्यता भएको जिल्ला हो । यस जिल्लामा हिन्दू धर्म संस्कृतिसँग सम्बन्धित गौरवमय गाथा बोकेका महत्वपुर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरु रहेका छन् । बैजनाथ क्षेत्र, वर्दादेवीको बान्निगढी, षोडशादेवी, जाल्पादेवीको त्रिपुरासुन्दरी, ऋषिदह गाविसको नदाई,  विल्थम (विन्दवासिनी र गंगायामुना), खप्तड, विनायकको पञ्चदेवल, जनालीवण्डाली, छोटी मालिका, बारलाको भवान्थान आदि यहाँका प्राचीन ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक गौरवमय गाथा वोकेका प्रमूख शक्ति पीठहरु हुन्।

यी धार्मिक स्थलहरुमा जिल्ला भित्र, बाहिर (विशेष गरी  कैलाली, डोटी, कञ्चनपुर, दैलेख र सुर्खेत जिल्लाहरु) र भारतबाट समेत हजारौको संख्यामा श्रद्धालु भक्तजनहरुको घुइचो लाग्दछ । यस जिल्लामा मनाइने विभिन्न किसिमका मेलाहरुको सम्बन्ध यहाँको धार्मिक पक्षसँग जोडिएको पाइन्छ । यस जिल्लामा मनाइने प्रमूख मेलाहरुमा शिवरात्री, तीज, कृषाअष्टमी आदि पर्दछन् । यस बाहेक गैरीटाँडको मेला, रामारोशनको देउता गाड्ने (धामीझाँक्री काप्ने मेला) कार्तिक शुक्ल पूर्णिमाको दिन हुने वर्दादेवी भगवतीको मेला, कुस्कोटमा चैत्र २० गते हुने मेला (चैतला), मार्कुमा हुने चैत्र अष्टमीमा हुने मेला, विनायकको मष्टामाण्डौं मेला, गाज्रा गाविसको दशैं (डाँठेगडा), तिमिल्सेनको दशै (सैनगडो) आदि हुन् ।

Baijanath Dham Acham
बैजनाथ मन्दिर अछाम

यहाँका प्रमूख चाड पर्वहरुमा दशै तिहार माघेसंग्राँन्ती, फागु पूर्णिमा (होरी), चांड पर्वहरुको अवसरमा पनि विभिन्न किसिमका मेलाहरु मनाईन्छन् । यसका अलावा, अछाम जिल्लामा मनाइने प्रमूख चाडपर्वहरुमा बिसु (नववर्ष), महाशिवरात्री, पोतीसराई, अछामको होरी, दसहरा, साउने संक्रान्ती, जेठासे पूर्णिमा, जनैंपूर्णिमा, पुतला पर्व, चैते दशैं, भदौरे संग्राँन्ती, (भाद्र १ गते), घाँसे संग्राँन्ती (असोज १ गते) बडादशैं, कृष्णाष्टमी, कार्तिक पूर्णिमा, तिहार, पुषे पूर्णिमा (भैले औंसी), मकर संग्राँन्ती,, भुवा औंसी, वसन्त पञ्चमी, आदि रहेका छन ।  स्रोतःजिल्ला पार्श्वचित्र-२०७१,अछाम

Photo of Achham
तस्विरमा अछाम जिल्लाको विद्धालय
अछाम जिल्लाको  निर्वाचन क्षेत्रको विभाजन

प्रतिनिधिसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या २ रहेको छ भने प्रदेशसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या ४ रहेको छ।

अछाम जिल्लाको स्थानियतहको विभाजन

संघिय संरचना अनुसार अछाम  जिल्लाको स्थानियतहको विभाजन साविकका नगर र गा.वि.स. का वडाहरूलाइ समेटेर   ४ नगरपालिका र ६ वटा गाउँपालिकामा विभाजन गरिएको छ । जसलाइ निम्नानुसार उल्लेख गरिएकाे छ ।

१.      नामः मंगलसेन नगरपालिका

केन्द्रः साविक मंगलसेन नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३२३३१ (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः२१०.१४  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १४

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

मंगलसेन

मंगलसेन

मंगलसेन

मंगलसेन

मंगलसेन

मंगलसेन

मंगलसेन

मंगलसेन

मंगलसेन

१०

मंगलसेन

१०

११

मंगलसेन

११

१२

बन्नातोली

१-९

१३

बस्ती

१-९

१४

कालागाउँ

१-९

 २.      नामः कमलबजार नगरपालिका

केन्द्रः साविक कमलबजार गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २३७३८ (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः १२०.७८  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १०

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

कमलबजार

६,७

कमलबजार

कमलबजार

कमलबजार

१०

कुईका

१-५

वीरपथ

१-९

कमलबजार

१,२

कमलबजार

 ९

कमलबजार

३,४

१०

घोडासैन

२-६

 ३.      नामः साँफेबगर नगरपालिका

केन्द्रः साविक साँफेबगर नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३३७८८ (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः १६६.७१ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १४

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

साँफेबगर

साँफेबगर

२,३

साँफेबगर

४,५

साँफेबगर

६,७

साँफेबगर

साँफेबगर

साँफेबगर

१०

साँफेबगर

११,१२

बुढाकोट

१-९

१०

धुधुरकोट

१-९

११

देवीस्थान

१-९

१२

खप्तड

१-९

१३

वाब्ला

१-९

१४

पातलकोट

१-९

 ४.      नामः पञ्चदेव विनायक नगरपालिका

केन्द्रः साविक विनायक नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः २७४८५ (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः१४७.७५ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ९

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

कुईका

६-९

विनायक

१-४

विनायक

५-९

कालिकास्थान

१-९

लयाटी

१-९

तोली

१-९

पुल्लेतोला

१-९

वारला

१-९

कालेकाँडा

१-९

५.      नामः चौरपाटी  गाउँपालिका

केन्द्रः साविक सिउडी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २५१४९  (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः१८२.१६  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

सिउडी

१-९

सोकट

१-७

सोकट

८-९

पायल

१-९

लुग्रा

१-९

दुनी

१-९

मार्कु

१-९

 ६.      नामः मेल्लेख गाउँपालिका

केन्द्रः साविक विन्धवासिनी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २४६७० (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः १३४.७८(वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

ऋषिदह

१,३,४,८,९

ऋषिदह

२,५,७

ठाँटी

१-९

कुस्कोट

१-९

विन्धवासिनी

१-९

सोडषा

१-९

नन्देगडा

१-९

हात्तिकोट

१-९

 ७.      नामः बन्नीगढी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक बरदादेवी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः १७३५९ (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः ५८.२६ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ६

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

गाँज्रा

१-९

जनालीकोट

१-९

बरदादेवी

१-९

तिमिल्सेन

१-९

कालिका

१-९

दर्ना

१-९

 ८.      नामः रमारोशन गाउँपालिका

केन्द्रः साविक शान्तडा गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २५१६६  (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः १७३.३३ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

मलातिकोट

१-९

चाफामाण्डौ

१-९

शान्तडा

१-९

बाटुलासेन

१-९

रामारोशन

१-९

भाटाकाटिया

१-९

सुतार

१-९

 ९.      नामः ढाकरी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक ढाकरी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २१५६२ (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः १७३.३३ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

ढकरी

१-९

हिच्मा

१-४

हिच्मा

५-९

वलाता

१-३,५-७

वलाता

४,८,९

ढुंगाचाल्ना

१,३-७

ढुंगाचाल्ना

२,८,९

घोडासैन

१,७-९

 १०.  नामः तुर्माखाँद गाउँपालिका

केन्द्रः साविक तुर्माखाँद गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २४९४० (२०६८ अनुसार)

क्षेत्रफलः २३२.०७ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

रहफ

१-७

रहफ

८,९

भैरवस्थान

१-९

तुर्माखाँद

१-९

नाडा

१-९

रानीवन

१-९

तोषी

१-९

धमाली

१-९

श्रोतः सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, जिल्ला समन्वय समिति अछाम र जिल्ला प्रशासन कार्यालय अछाम। तस्विरः सामाजिक संजाल । यस लेखमा कुनै प्रकारको त्रुटि फेला पार्नु भएमा कृपया सुझाव तथा सल्लाह दिनुहोला । सुझाव तथा सल्लाहको लागी  कमेन्ट बक्स अथवा chinari2020@gmail.com मा समर्पक गर्न सक्नुहुनेछ । अछाम जिल्लाको कुनै पनि स्थान विशेषको लेख प्रकाशन गर्न चाहानु भएमा पनि सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ ।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *