प्रत्येक पुस्ताले किन रगत दिनुपर्छ?
नेपालको इतिहास हेर्दा एउटा पीडादायी ढाँचा बारम्बार दोहोरिएको देखिन्छ—हरेक पुस्ताले परिवर्तनको मूल्य रगतले चुकाउनुपरेको छ। राणा शासनविरुद्ध १९९७ सालका शहीदहरू, प्रजातन्त्रका लागि लडेका युवाहरू, पञ्चायतविरुद्धको संघर्ष, २०४६ र २०६२/६३ का जनआन्दोलन, अनि आजका Gen Z आन्दोलन—सबैको साझा नियति एउटै देखिन्छ। प्रश्न उठ्छ, किन परिवर्तन सधैँ शहीदको रगतपछि मात्र सम्भव हुन्छ?
यदि शहीदहरूको बलिदानले स्थायी न्याय, सुशासन र जवाफदेहिता स्थापित गरेको भए, नयाँ पुस्ताले फेरि सडकमा आउनु पर्ने थिएन। तर यथार्थ उल्टो छ। व्यवस्था बदलिन्छ, सत्ता फेरिन्छ, तर शक्ति प्रयोग गर्ने शैली उस्तै रहन्छ। यही कारणले प्रत्येक पुस्ता आफूभन्दा अघिल्लो पुस्ताले लडेको लडाइँ फेरि लड्न बाध्य हुन्छ।
यो अवस्था संयोग होइन, संरचनागत समस्या हो। जब राज्य सुधारको सट्टा सम्झौता खोज्छ, जब अन्यायलाई समयसँगै बिर्सिने संस्कार बसालिन्छ, तब इतिहास पुनः दोहोरिन्छ। शहीद जन्मिनुको कारण केवल दमन होइन, अधूरो परिवर्तन हो।
आज Gen Z ले सोधेको प्रश्न नयाँ होइन, तर साहसी छ—के हामी पनि इतिहासका अर्को आँकडा बन्ने हो? कि यो पुस्ताले शहीद होइन, समाधान जन्माउने हो? शहीद दिवसमा यही प्रश्नको उत्तर खोज्नु नै साँचो श्रद्धाञ्जली हो।
शहीद दिवसको ऐतिहासिक अर्थ: सम्झना होइन, चेतावनी
शहीद दिवसलाई हामीले धेरै वर्षदेखि एउटा औपचारिक स्मृति–दिवसका रूपमा मनाउँदै आएका छौँ। सालिकमा फूल चढाइन्छ, नेताहरू भाषण गर्छन्, शहीदको नाम उच्चारण गरिन्छ। तर इतिहासको गहिराइमा हेर्दा शहीद दिवस केवल सम्झनाका लागि होइन, राज्य र समाजलाई दिइएको कडा चेतावनी हो।
वि.सं. १९९७ सालका शहीद—धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द, गंगालाल श्रेष्ठ र शुक्रराज शास्त्री—ले केवल राणा शासनको विरोध गरेनन्, उनीहरूले निरंकुश सत्तालाई सीधै चुनौती दिए। उनीहरूको हत्या राज्यको शक्तिको दुरुपयोगको चरम उदाहरण थियो। त्यसैले शहीद दिवसको मूल सन्देश स्पष्ट छ—जब राज्य नियन्त्रणबाहिर जान्छ, तब शहीद जन्मिन्छ।
शहीदहरूको बलिदान इतिहासको दुर्घटना होइन, सत्ता र नागरिकबीचको टकरावको परिणाम हो। हरेक पटक जब राज्यले नागरिकको आवाज दबाउन खोज्छ, जब अन्यायलाई कानुनको नाममा वैध बनाइन्छ, तब शहीद दिवसको चेतावनी पुनः सक्रिय हुन्छ।
दुर्भाग्य, हामीले शहीद दिवसलाई भावनात्मक कार्यक्रममै सीमित गर्यौँ। चेतावनीलाई स्मृतिमा बदल्यौँ। परिणामस्वरूप, उही गल्ती दोहोरिँदै गयो—दमन, मौनता र सम्झौता। इतिहास पढ्न नचाहँदा इतिहास आफैँ दोहोरिन्छ।
आजको सन्दर्भमा शहीद दिवसले सोध्ने प्रश्न अझै कठोर छ—के राज्य शहीदबाट सिक्दैछ, कि शहीदलाई प्रयोग गर्दैछ? यदि शहीद दिवसले सत्ता असहज बनाउँदैन भने, त्यो दिवसले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका गुमाइसकेको हुन्छ।
यसर्थ, शहीद दिवस श्रद्धाञ्जली दिने दिन मात्र होइन, राज्यलाई चेतावनी दिने दिन हो—न्याय, जवाफदेहिता र मानव मर्यादाबाट विचलित भए फेरि शहीद जन्मिन्छन्। यही ऐतिहासिक सत्यलाई स्वीकार नगरेसम्म, शहीद दिवसको अर्थ अधुरै रहनेछ।
आन्दोलन दोहोरियो, शहीद थपिए: कहाँ चुक्यौँ?
नेपालको राजनीतिक इतिहास आन्दोलनहरूको श्रृंखला हो। २००७ साल, पञ्चायतविरुद्धको संघर्ष, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/६३ को ऐतिहासिक परिवर्तन—यी सबै आन्दोलनले व्यवस्था परिवर्तन त गरे, तर एउटा विडम्बना सँगै बोकेर आए: शहीद थपिँदै गए, तर पीडाको कारण जस्ताको तस्तै रह्यो।
प्रश्न गहिरो छ—हामी कहाँ चुक्यौँ? के जनताले गलत लडाइँ लडे? कि लडाइँ जितेपछि देश चलाउनेहरूले जिम्मेवारी बिर्सिए? प्रत्येक आन्दोलनपछि आशा जन्मियो। जनताले सोचे—अब न्याय मिल्छ, अब अवसर बराबर हुन्छ, अब सत्ता जनताको सेवक बन्छ। तर समय बित्दै जाँदा ती आशा निराशामा बदलिँदै गए। परिवर्तनलाई संस्थागत गर्नुपर्ने बेला सम्झौताले ठाउँ लियो। अपराधमाथि सम्झौता गरियो, अन्यायमाथि मौनता बसालियो। यही मौनताले अर्को आन्दोलनको बीउ रोप्यो।
हामीले व्यक्ति परिवर्तनलाई नै परिवर्तन ठान्यौँ, तर प्रणाली जस्ताको तस्तै रह्यो। सत्ता फेरियो, तर सत्ता प्रयोग गर्ने मानसिकता फेरिएन। जबसम्म शक्ति जवाफदेही हुँदैन, जबसम्म कानुन सबैका लागि बराबर हुँदैन, तबसम्म आन्दोलनको चक्र रोकिँदैन।
शहीद थपिनुको कारण केवल दमन होइन, स्मृतिहीनता पनि हो। हरेक आन्दोलनपछि शहीदको सपना सम्झिने भाषण भयो, तर नीति र व्यवहारमा त्यो सपना उतारिएन। परिणामस्वरूप, अर्को पुस्ताले फेरि उही प्रश्न बोकेर सडकमा उत्रनुपर्यो।
आज Gen Z आन्दोलनले हामीलाई फेरि सोधिरहेको छ—के यसपटक पनि आन्दोलनपछि सम्झौता मात्रै हुनेछ? कि यो पटक हामी सचेत भएर प्रणाली सुधारको बाटो रोज्नेछौँ? यदि हामीले फेरि पनि विगतकै गल्ती दोहोर्यायौँ भने, अर्को शहीद जन्मिनु समयको प्रश्न मात्र हुनेछ। त्यसैले शहीद दिवसमा यो प्रश्न टार्ने होइन, सामना गर्नैपर्छ—आन्दोलन किन दोहोरिन्छन्, र शहीद किन थपिन्छन्?
शहीदहरूको सपना: शासन परिवर्तन होइन, जीवन परिवर्तन
शहीदहरूले ज्यान दिएको उद्देश्य केवल शासन सत्ताको कुर्सी फेरिनु थिएन। राजा गयो, राणा गए, पञ्चायत गयो—तर यदि आम नागरिकको जीवन उस्तै रह्यो भने, त्यो परिवर्तन अधुरो हुन्छ। शहीदहरूको सपना सत्ता केन्द्रको नाम परिवर्तन होइन, सामान्य नागरिकको जीवनमा वास्तविक परिवर्तन थियो।
शहीदले देखेको नेपाल त्यस्तो थियो जहाँ न्याय ढोका ढकढक्याउँदा वर्षौँ कुर्नु नपरोस्, जहाँ गरिबले पनि इमानदार भएर बाँच्न सकोस्, जहाँ अवसर जन्म, जात, पहुँच र चिनजानमा होइन, योग्यतामा आधारित होस्। उनीहरूले यस्तो शासन चाहेका थिए जहाँ राज्य शासक होइन, सेवक बनोस्।
तर आजको यथार्थ हेर्दा प्रश्न उठ्छ—शासन त फेरियो, तर जीवन फेरियो त? यदि किसान अझै पीडित छ, युवा बेरोजगार छ, न्याय महँगो र ढिलो छ, अनि भ्रष्टाचार सुरक्षित छ भने, शासन परिवर्तनको अर्थ के रह्यो?
शहीदहरूले देखेको परिवर्तन नारा र संविधानमा सीमित थिएन। त्यो परिवर्तन व्यवहारमा देखिनुपर्ने थियो—नीतिमा, सेवामा, निर्णय प्रक्रियामा। दुर्भाग्य, हामीले परिवर्तनलाई राजनीतिक उपलब्धिमा सीमित गर्यौँ, नागरिक अनुभवमा उतार्न सकेनौँ।
शहीद दिवसमा यही प्रश्न सोधिनुपर्छ—के आजको नेपाल शहीदले कल्पना गरेको नेपाल हो? यदि उत्तर असहज छ भने, त्यो आत्मसमीक्षाको सुरुवात हो। शहीदहरूको सपना पूरा गर्नु भनेको अर्को शासन ल्याउनु होइन, जीवनमा भरोसा र सम्मान फर्काउनु हो।
शहीदहरूले केवल सत्ता परिवर्तनको सपना देखेका थिएनन्। उनीहरूले चाहेका थिए—
- न्याय सबैका लागि समान होस्
- अवसर पहुँचको विषय नबनोस्
- राज्य सेवक बनोस्, मालिक होइन
आज जब नागरिक अझै न्यायका लागि भौंतारिन्छन्, तब प्रश्न उठ्छ—के शहीदहरूको सपना अधुरै रह्यो?
Gen Z: प्रश्न गर्न जन्मिएको पुस्ता
Gen Z कुनै आकस्मिक रूपमा विद्रोही बनेको पुस्ता होइन। यो पुस्ता प्रश्न गर्नैका लागि जन्मिएको हो—किनकि यसले सूचना लुकाइएको, अवसर छिनिएको र भविष्य अनिश्चित बनाइएको यथार्थ सानैदेखि देख्दै हुर्किएको छ। इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी पहुँचले Gen Z लाई तुलना गर्न सिकाएको छ—अन्य देशमा के सम्भव छ र आफ्नै देशमा किन सम्भव छैन?
अघिल्ला पुस्ताले चुप लागेर सहन सिके। Gen Z ले चुप लाग्नु विकल्प होइन भन्ने सिक्यो। यो पुस्ताले सत्ता, विचारधारा र नेतृत्वलाई आँखामाथि राख्दैन। प्रश्न गर्छ, तथ्य खोज्छ र जवाफ माग्छ। त्यसैले Gen Z लाई धेरैले ‘असन्तुष्ट’ भन्छन्, तर वास्तवमा यो पुस्ता सचेत र जागरुक छ।
Gen Z को आक्रोश केवल भावनात्मक होइन, अनुभवजन्य छ। महँगो शिक्षा, बेरोजगारी, पहुँचविहीन अवसर, राजनीतिक संरक्षणमा पलाएको भ्रष्टाचार—यी सबैले यो पुस्तालाई निराश बनाएको छ। तर निराशा मौनतामा बदलिएन, आन्दोलनमा बद्लियो।
यो पुस्ता दलको झण्डा बोकेर होइन, मुद्दा बोकेर सडकमा उत्रियो। उनीहरू सत्ता चाहँदैनन्, प्रणाली सुधार चाहन्छन्। उनीहरू क्रान्ति होइन, जवाफदेहिता खोज्छन्। यही कारणले Gen Z को आन्दोलन सत्ताका लागि असहज बन्यो।
राज्यका लागि Gen Z समस्या होइन, अवसर हो। तर जब प्रश्न गर्ने पुस्तालाई दमन गरिन्छ, तब त्यो अवसर चेतावनीमा बदलिन्छ। शहीद दिवसको सन्दर्भमा Gen Z ले सोधेको प्रश्न स्पष्ट छ—के यो देश प्रश्न गर्नेलाई सुन्न तयार छ, कि केवल सहने नागरिक मात्र चाहन्छ?
सडकमा किन उत्रियो Gen Z?
Gen Z सडकमा उत्रनु आकस्मिक घटना होइन, यो लामो समयदेखि थुप्रिँदै आएको असन्तुष्टिको विस्फोट हो। जब संस्थागत माध्यम—चुनाव, निवेदन, बहस र संवाद—ले काम गर्न छोड्छन्, तब सडक अन्तिम विकल्प बन्छ। Gen Z ले सडक रोज्नुको कारण भावनात्मक आवेग होइन, प्रणालीगत असफलताप्रतिको प्रतिक्रिया हो।
पहिलो कारण हो—रोजगारी र भविष्यको संकट। शिक्षित युवा हातमा डिग्री बोकेर पनि बेरोजगार छन्। अवसर योग्यता होइन, पहुँच र चिनजानमा आधारित देखिन्छ। यसले Gen Z लाई गहिरो अन्यायको अनुभूति गराएको छ।
दोस्रो कारण हो—भ्रष्टाचार र दण्डहीनता। ठूला काण्डहरू सार्वजनिक हुन्छन्, तर दोषी उम्किन्छन्। कानुन कमजोरलाई मात्र लाग्छ भन्ने अनुभूति जब बलियो हुन्छ, तब युवाको विश्वास राज्यप्रति टुट्छ।
तेस्रो कारण हो—सुनुवाइको अभाव। युवाका प्रश्नलाई ‘नबुझ्ने’, ‘उत्ताउलो’ वा ‘राजनीतिक’ भनेर खारेज गरिन्छ। संवादको ढोका बन्द भएपछि सडक नै मञ्च बन्छ।
चौथो कारण हो—सम्मानको अभाव। आफ्नै देशमा युवा अपमानित महसुस गर्छन्—न अवसरमा, न निर्णयमा, न प्रतिनिधित्वमा। सम्मान नपाएको पुस्ता चुप बस्दैन।
Gen Z सडकमा उत्रनुको अर्थ व्यवस्था भत्काउन खोज्नु होइन। यो पुस्ता व्यवस्था सुधार चाहन्छ। उनीहरूको माग सरल छ—जवाफदेहिता, पारदर्शिता र भविष्यमा भरोसा। यदि यी माग सुन्ने साहस राज्यले गरेन भने, सडक अझै भरिँदै जानेछ।
शहीद दिवसको सन्दर्भमा प्रश्न अझै तीखो हुन्छ—यदि सडकमा उत्रनु अपराध हो भने, सुन्ने वैध ठाउँ कहाँ छ?
जब शान्तिपूर्ण आन्दोलन पनि असुरक्षित हुन्छ
लोकतन्त्रको आत्मा शान्तिपूर्ण आन्दोलन हो। नागरिकले आफ्ना असन्तुष्टि, माग र प्रश्न सडकमा आएर राख्न पाउनु लोकतान्त्रिक अधिकार हो, अपराध होइन। तर जब यही अधिकार प्रयोग गर्दा डराउनुपर्छ, जब शान्तिपूर्ण प्रदर्शन पनि जीवनका लागि जोखिम बन्छ, तब लोकतन्त्रको आधार नै हल्लिन थाल्छ।
नेपालको पछिल्लो अनुभवले यही कटु यथार्थ देखाएको छ। प्लेकार्ड बोकेका, नारा लगाएका, न्याय र जवाफदेहिता मागेका युवामाथि जब बल प्रयोग हुन्छ, जब अत्यधिक दमन गरिन्छ, तब प्रश्न उठ्छ—राज्य नागरिकसँग डराएको हो, कि सत्यसँग?
शान्तिपूर्ण आन्दोलन असुरक्षित हुनु भनेको केवल केही व्यक्तिको मृत्यु मात्र होइन। यो अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको क्षति हो, नागरिक विश्वासको विघटन हो र लोकतन्त्रप्रतिको आस्था कमजोर हुनु हो। जब दोषीमाथि छानबिन हुँदैन, जब जिम्मेवारी तय हुँदैन, तब राज्य स्वयं अपराधीझैँ देखिन थाल्छ।
Gen Z आन्दोलनका क्रममा ज्यान गुमाएका युवाहरू दुर्घटनाका परिणाम होइनन्। उनीहरू राज्यको असंवेदनशीलता र दमनकारी प्रवृत्तिका शिकार हुन्। उनीहरूको मृत्युले एउटा गम्भीर सन्देश दिएको छ—यदि शान्तिपूर्ण आवाज सुरक्षित छैन भने, लोकतन्त्र केवल कागजमा सीमित हुन्छ।
शहीद दिवसमा यही प्रश्न उठाउन जरुरी छ—नागरिकले आफ्ना कुरा भन्न नपाउने राज्य कति लोकतान्त्रिक हुन्छ? र यदि शान्तिपूर्ण आन्दोलनमै ज्यान जान्छ भने, त्यो व्यवस्था परिवर्तनको नाममा प्राप्त लोकतन्त्र कस्को लागि हो?
फेरि शहीद किन जन्मिए? कारण स्पष्ट छन्
फेरि शहीद जन्मिनुको कारण गहिरो छैन, तर गम्भीर छ:
- राज्य जवाफदेही भएन
- शक्ति केन्द्रित रह्यो
- न्याय ढिलो, कमजोर र पहुँचयुक्त बन्यो
फेरि शहीद जन्मिनु कुनै आकस्मिक दुर्घटना होइन, न त केवल भीडको उत्तेजनाबाट भएको दुर्भाग्य हो। शहीद जन्मिनु भनेको राज्य, प्रणाली र समाज सबै तहमा असफल हुनुको अन्तिम परिणाम हो। कारणहरू जटिल छैनन्, तर गहिरो र गम्भीर छन्।
- पहिलो कारण—राज्यको गैरजवाफदेहिता। जब सत्ता नागरिकप्रति उत्तरदायी हुँदैन, जब निर्णयको मूल्य नागरिकले रगतले तिर्नुपर्छ, तब शहीद जन्मिन्छ। शक्तिको प्रयोगमाथि निगरानी नहुँदा दमन सहज बन्छ।
- दोस्रो कारण—दण्डहीनता। दोषीलाई कारबाही नहुँदा अन्याय संस्थागत बन्छ। हिजोको अन्याय बिर्सिँदा आजको दमन सम्भव हुन्छ। शहीदको रगतले पनि न्याय नपाउँदा, त्यो भविष्यका शहीदको निम्तो बन्छ।
- तेस्रो कारण—संवादको विफलता। जब राज्यले सुन्न छोड्छ, नागरिक बोल्न बाध्य हुन्छ। संवाद बन्द हुँदा सडक खुल्छ। सडक खुल्दा जोखिम बढ्छ, र यही जोखिमले शहीद जन्माउँछ।
- चौथो कारण—संरचनागत असमानता। अवसर, सम्मान र पहुँच केही सीमित वर्गमा केन्द्रित हुँदा बाँकी नागरिक हाशियामा धकेलिन्छन्। यही हाशियाकरण विद्रोहको मलिलो जमिन बन्छ।
यी सबै कारणको जरो एउटै छ—सत्ता र नागरिकबीचको दूरी। जब यो दूरी बढ्छ, जब विश्वास टुट्छ, तब इतिहास आफैँ दोहोरिन्छ। शहीद जन्मिनु विगतको गल्ती होइन, वर्तमानको चेतावनी हो। यदि हामीले यी कारण स्वीकार गरेनौँ भने, फेरि अर्को शहीद जन्मिनु केवल समयको प्रश्न हुनेछ। शहीद दिवसको सार यही हो—कारण पहिचान नगरेसम्म बलिदान रोकिँदैन।
शहीद दिवस: कर्मकाण्ड कि आत्मसमीक्षा ?
शहीद दिवस हरेक वर्ष आउँछ र लगभग उस्तै ढंगले बित्छ। सरकारी कार्यालयमा सार्वजनिक बिदा हुन्छ, मञ्च सजिन्छ, माल्यार्पण हुन्छ र उस्तै भाषण दोहोरिन्छन्। शहीदको नाम लिइन्छ, तर उनीहरूले उठाएका प्रश्न टारिन्छन्। यहीँबाट शहीद दिवसको मूल प्रश्न सुरु हुन्छ—के यो दिवस कर्मकाण्डमा सीमित हुँदै गएको छैन?
यदि शहीद दिवसले सत्तालाई असहज बनाउँदैन भने, यदि यसले नीति, व्यवहार र निर्णय प्रक्रियामा प्रश्न उठाउँदैन भने, त्यो दिवस केवल औपचारिकता मात्र हुन्छ। कर्मकाण्डमा प्रश्न हुँदैन, आत्मसमीक्षामा हुन्छ। दुर्भाग्य, हामीले शहीद दिवसलाई आत्मसमीक्षाको दिन बनाउन सकेनौँ।
आत्मसमीक्षा भनेको केवल विगत सम्झनु होइन, वर्तमानको मूल्याङ्कन गर्नु हो। आजको नेपालमा न्याय कति छिटो छ? शक्ति कति जवाफदेही छ? युवाले भविष्य कति सुरक्षित महसुस गरेका छन्? यी प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्ने साहस बिना शहीद दिवस अर्थहीन हुन्छ।
शहीदले ज्यान किन दिए भन्ने प्रश्नभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न आज यो हो—शहीदले ज्यान नदिनु पर्ने अवस्था हामीले किन बनाउन सकेनौँ? जबसम्म यो प्रश्नको उत्तर खोजिँदैन, तबसम्म शहीद दिवस भावनात्मक कार्यक्रममै सीमित रहन्छ।
शहीद दिवस आत्मसमीक्षाको दिन बनेको दिनदेखि मात्रै शहीदको बलिदानले भविष्य बदल्नेछ। नत्र भने हरेक वर्ष फूल चढाइन्छ, तर अर्को पुस्ता फेरि उही पीडासहित सडकमा उत्रिन्छ।
युवालाई विदेश पठाउने राष्ट्र, भित्रै खोक्रो बन्छ
आजको नेपालमा युवा विदेश जानुलाई सपनाजस्तै प्रस्तुत गरिन्छ। तर वास्तविकता कडुवा छ—यो सपना होइन, बाध्यता हो। युवाहरू देश छोड्न चाहँदैनन्; उनीहरूलाई देशले छोड्न बाध्य बनाएको छ। जब शिक्षित, ऊर्जावान् र सिर्जनशील पुस्ताले आफ्नै भूमिमा भविष्य देख्न सक्दैन, तब राष्ट्र बाहिरबाट बलियो देखिए पनि भित्रैदेखि कमजोर हुँदै जान्छ।
विदेशिने युवाले पठाउने रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्र केही समय धानेको छ, तर त्यसको मूल्य राष्ट्रले महँगो तिरेको छ। गाउँ रित्तिँदै छन्, खेत बाँझिँदै छन्, सीप र प्रतिभा विदेशमा खेर गइरहेका छन्। नीति निर्माण गर्ने तहमा युवा छैनन्, निर्णय गर्ने ठाउँमा उनीहरूको आवाज छैन। यो अवस्था कुनै प्राकृतिक दुर्घटना होइन, राज्यको दीर्घकालीन असफल नीति को परिणाम हो।
यदि यही क्रम चलिरह्यो भने नेपाल युवाको देश होइन, केवल श्रमिक निर्यात गर्ने बजारमा सीमित हुनेछ। शहीदहरूले देखेको सपना यस्तो नेपाल थिएन। उनीहरूले युवालाई देश छोड्न बाध्य बनाउने होइन, देशमै सम्मानजनक जीवन जिउन पाउने व्यवस्था चाहेका थिए।
शहीद दिवसमा यही प्रश्न सोध्नुपर्छ—हामी शहीदको सपना पूरा गर्दैछौँ, कि युवालाई विदेश पठाएर आफ्नो जिम्मेवारीबाट उम्किरहेका छौँ?
निष्कर्ष: शहीद सम्झने होइन, शहीद बन्न नदिने राष्ट्र
नेपालले शहीद धेरै सम्झियो, तर शहीद जन्मिन नदिने संरचना बनाउन सकेन। यही नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो विफलता हो। शहीद दिवसमा हामी फूल चढाउँछौँ, सम्मान गर्छौँ, तर अर्को पुस्ताले फेरि उही बलिदान दिनुपर्ने अवस्था सिर्जना गरिरहन्छौँ। स्मरण तब अर्थपूर्ण हुन्छ, जब त्यसले भविष्य बदल्छ।
शहीद बन्न नदिने राष्ट्र भन्नुको अर्थ आन्दोलन बन्द गर्ने होइन, आन्दोलन गर्नुपर्ने अवस्था नै नआउने समाज निर्माण गर्नु हो। जहाँ नागरिकले प्रश्न गर्दा डराउनुपर्दैन, जहाँ न्याय ढिलो हुँदैन, जहाँ अवसर पहुँच र चिनजानमा होइन, योग्यतामा आधारित हुन्छ।
यदि राज्य समयमै सुन्न सक्थ्यो भने, सडकमा रगत बग्नुपर्ने थिएन। यदि प्रणाली इमानदार हुन्थ्यो भने, युवाले भविष्य खोज्दै देश छोड्नुपर्ने थिएन। शहीद जन्मिनु कुनै गौरवको विषय होइन, राज्य असफलताको अन्तिम प्रमाण हो।
अब समय आएको छ—शहीदको नाममा राजनीति गर्ने होइन, शहीदले देखेको सपना पूरा गर्ने। भावनात्मक श्रद्धाञ्जली होइन, संरचनागत सुधार नै साँचो सम्मान हो। जबसम्म अर्को शहीद जन्मिने सम्भावना बाँकी रहन्छ, तबसम्म हामीले शहीद दिवस मनाउने नैतिक अधिकार पाउँदैनौँ।
शहीद अमर छन्, किनकि उनीहरूले प्रश्न उठाए। अब जीवितहरूको कर्तव्य छ—त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने। शहीद सम्झने राष्ट्र होइन, शहीद बन्न नदिने राष्ट्र बन्नु नै हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।
शहीद दिवसको सार एउटा कठोर सत्यमा अडिएको छ—शहीदहरू इतिहासको गौरव मात्र होइनन्, राज्य असफलताको चेतावनी पनि हुन्। १९९७ सालदेखि आजका Gen Z आन्दोलनसम्मको यात्रा हेर्दा स्पष्ट हुन्छ, समस्या व्यक्तिमा मात्र होइन, प्रणाली, संस्कार र राज्य–नागरिक सम्बन्धमा गहिरो छ।
यदि हामीले अझै पनि शहीद दिवसलाई कर्मकाण्डमै सीमित राख्यौँ भने, अर्को पुस्ताले फेरि उही मूल्य चुकाउनुपर्नेछ। परिवर्तन भाषणले होइन, जवाफदेहिता, न्याय र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्ने संरचनागत सुधार बाट मात्र सम्भव हुन्छ।
Gen Z ले दिएको सन्देश सरल छ—उनीहरू शहीद बन्न होइन, बाँच्न चाहन्छन्; देश छोड्न होइन, देश बनाउन चाहन्छन्। त्यो चाहना दबाउने होइन, सम्बोधन गर्ने साहस राज्यले गर्नुपर्छ।
अब विकल्प स्पष्ट छ—या त हामी शहीदको सपना पूरा गर्ने राष्ट्र बन्छौँ, या फेरि अर्को शहीदको नाम थप्ने इतिहास दोहोर्याउँछौँ। शहीद सम्झने होइन, शहीद बन्न नदिने राष्ट्र निर्माण गर्नु नै अबको अपरिहार्य निष्कर्ष हो।
सम्पादकको टिप्पणी
धारणा स्पष्ट छ—शहीदको सम्मान भाषण र माल्यार्पणले होइन, नीति, व्यवहार र प्रणाली परिवर्तनले हुन्छ। यदि Gen Z ले फेरी पनि शहीद बन्नु पर्ने अवस्था आयो भने, त्यो केवल युवाको होइन, सम्पूर्ण राज्यको असफलता हुनेछ। शहीद दिवसले हामीलाई भावुक होइन, जिम्मेवार बनाओस्।
विर शहिद अमर रहुन ।