नेपाल विद्युत प्राधिकरण — NEA

नेपाल विद्युत प्राधिकरण (NEA) नेपाल विद्युत प्राधिकरण ऐन, १९८४ बमोजिम १९८५ अगस्ट १६ (२०४२ भदौ १) मा स्थापित एकीकृत ऊर्जा सेवा संस्थान हो। जलस्रोत मन्त्रालयअन्तर्गतको विद्युत विभाग, नेपाल विद्युत निगम तथा सम्बन्धित विकास समितिहरूलाई एउटै संस्थागत ढाँचामा समेट्दै प्राधिकरणको स्थापना गरिएको थियो।

यसअघि विद्युतसम्बन्धी विभिन्न निकायहरू अलग–अलग रूपमा सञ्चालन हुँदा कार्य दोहोरिनु, जिम्मेवारी ओभरल्याप हुनु तथा समन्वयको अभावजस्ता समस्याहरू देखापरेका थिए। यी कमजोरीहरू हटाई कार्यक्षमता बढाउने, स्रोतसाधनको सदुपयोग गर्ने र उपभोक्तालाई विश्वसनीय तथा गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्ने उद्देश्यले सबै निकायहरूलाई एकीकृत गरी नेपाल विद्युत प्राधिकरण निर्माण गरिएको हो।

NEA को मुख्य उद्देश्य नेपालका सबै अन्तरजोडिएको तथा पृथक विद्युत प्रणालीहरूमा आवश्यक, भरपर्दो र किफायती विद्युत उत्पादन, प्रसारण तथा वितरण गर्नु हो। यसका लागि विद्युत उत्पादन, प्रसारण तथा वितरणसम्बन्धी सबै पूर्वाधारहरूको योजना, निर्माण, सञ्चालन र मर्मत–सम्भार कार्यहरू NEA ले नै गर्दछ।

नेपाल विद्युत प्राधिकरण (NEA) केवल एक सरकारी संस्था मात्र होइन—यो नेपालका घर–घरमा उज्यालो, उद्योग–व्यवसायमा ऊर्जा, र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा उत्साह भर्ने प्रमुख ऊर्जा स्रोत हो। देशमा उत्पादन भएको करिब सबै विद्युत व्यवस्थापन, सञ्चालन र वितरणको जिम्मा यही संस्थाले सम्हाल्छ। नेपाल विद्युत प्राधिकरण (NEA) सरकारस्वामित्वको प्रमुख ऊर्जा संस्था हो। अर्थात्, पानीबाट बिजुली उत्पादन हुनेदेखि उपभोक्ताको मिटरमा त्यो बिजुली पुग्नेसम्मका सबै चरणमा NEA नै केन्द्रमा रहन्छ।

कूल ७५३ पालिका मध्ये ७३५ पालिका, ६७४३ वडा मध्ये ६४१८ वडामा भरपर्दो विद्युत सेवा पुऱ्याउन सफल रहेको प्राधिकरणले कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशका बाँकी क्षेत्रमा समेत विद्युतीकरणको कार्यलाई प्राथमिकताका साथ अगाडि वढाएको छ। प्राधिकरणले आफ्नो नीतिगत, संरचनागत, प्रक्रियागत र व्यवहारगत कार्यप्रणालीमा रचनात्मक सुधार गर्दै मुलुकलाई ऊर्जा क्षेत्रमा आत्मनिर्भर र सुरक्षित बनाउन तथा सेवा प्रवाहलाई थप गुणस्तरीय, विश्वसनीय, सरल, सुलभ, जनमैत्री तथा प्रविधिमैत्री बनाउन कियाशील रही आएको छ।

मुलुकमा उत्पादित विद्युत स्वदेशमै खपत गर्ने व्यवस्था मिलाई सामाजिक, आर्थिक रुपान्तरण तथा हरित अर्थतन्त्र प्रवर्द्धन अभियानमा जुटेको प्राधिकरणले स्वदेशमा खपत हुन नसकेको अतिरिक्त ऊर्जा मित्रराष्ट्र भारत र बङ्गलादेशमा निर्यात सुनिश्चित गरी जलविद्युतलाई मुलुकको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण मेरुदण्डको रुपमा विकास गर्न समेत प्राधिकरण सफल भएको छ।

नियमित, गुणस्तरीय र भरपर्दो विद्युत आपूर्तिलाई सुनिश्चित गर्दै अन्तरदेशीय विद्युत व्यापारबाट राष्ट्रको अर्थतन्त्रलाई टेवा पुऱ्याउन दूधकोशी जलाशययुक्त, माथिल्लो अरुण, तामाकोशी-५, चैनपुर-सेती जस्ता जलविद्युत आयोजनाहरूको निर्माण कार्य अगाडि बढाइएको छ भने ऊर्जा सम्मिश्रण कार्यक्रम अन्तर्गत सौर्य ऊर्जालाई प्राथमिकतामा राखिएको छ।

कुलेखानी-सिस्नेरी, हुलिङटार एवम् स्याफुंदह जस्ता पम्पस्टोरेज आयोजना निर्माणका लागि लाइसेन्स प्राप्तिको प्रक्रिया अगाडि बढाएको छ। ऊर्जा आयात निर्यातका लागि अन्तरदेशिय प्रसारण लाइनहरूको विकास, विस्तार एवं स्तरोन्नतिमा विशेष जोड दिनु आवश्यक देखिएको छ। यसका साथै निजी क्षेत्रलाई उल्लेख्य प्रोत्साहन हुने गरी ऊर्जा विकासमा लगानी गर्ने वातावरण सृजना गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ ।

प्राधिकरणले आफ्‌नो लगानीसँगै नेपाल सरकार र विभिन्न दातृ निकायहरूको आर्थिक सहयोगमा १४० मेगावाटको तनहुँ, ४० मेगावाटको राहुघाट, ३७ मेगावाटको माथिल्लो त्रिशुली ३ बी, ४६ मेगावाटको अपर मोदी लगायतका विभिन्न आयोजनाहरू तथा नयाँ प्रसारण लाइन र सवस्टेशन निर्माणको कार्यहरू द्रुत गतिमा अगाडि बढाई सम्पन्न हुने चरणमा छ।

⚡ NEA का मुख्य काम

🔹 १ विद्युत उत्पादन

कुलेखानीदेखि कालीगण्डकी, त्रिशूलीदेखि माथिल्लो तामाकोशी सम्म—नेपालका ठूला जलविद्युत आयोजनाहरू NEA अन्तर्गत सञ्चालन वा संयोजनमा छन्।

🔹 २. प्रसारण लाइन विस्तार

उत्पादित बिजुली दूरदराजसम्म पुर्‍याउन देशभर १३२ kV, 220 kV, 400 kV प्रसारण लाइन विस्तार NEA को नेतृत्वमा निरन्तर भइरहेका परियोजनाहरू हुन्।

🔹 ३. वितरण सेवा

देशका सबै जिल्लामा घर, उद्योग, विद्यालय, अस्पताल—सबैलाई बिजुली पुर्‍याउने काम NEA कै हो। बढ्दो माग पूरा गर्न स्मार्ट–मीटर, भूमिगत तार, र आधुनिक सबस्टेसन विस्तार भइरहेको छ।

🔹 ४. विद्युतको आयात–निर्यात

भारत र बंगलादेशसँग सीमान्त ऊर्जा–व्यापार विकसित गर्दै निर्यातमार्फत आर्जन हुने आम्दानी नेपालको अर्थतन्त्रका लागि ठूलो अवसर बनेको छ।

🌄 NEA को योगदान

NEA ले ऊर्जा आपूर्ति स्थिर गर्दै—

• उद्योगधन्दा चलाउन मद्दत

• व्यवसाय विस्तारमा प्रोत्साहन

• ग्रामीण विद्युतीकरणले जीवनस्तर सुधार

• रात्रीकालीन सुरक्षा, शिक्षा र डिजिटल सेवा उपलब्धता वृद्धि जस्ता क्षेत्रमा नेपाललाई नयाँ गति दिएको छ।

🔧 चुनौतीहरू

तथ्य यो पनि हो कि NEA केही चुनौतीबाट मुक्त छैनः

• प्रसारण लाइन निर्माणमा ढिलाइ

• चोरी/अनधिकृत विद्युतीय उपयोग

• भौगोलिक कठिनाइका कारण ग्रामीण क्षेत्रमा वितरण समस्या

• उत्पादन–मागको सन्तुलन कायम राख्नु

🌱 भविष्यका अवसर

NEA को भविष्य चम्किलो छ—

• १०,००० मेगावाटभन्दा बढी जलविद्युत सम्भावना

• अन्तरदेशीय विद्युत व्यापार विस्तार

• स्मार्ट ग्रिड र भूमिगत वितरण जस्ता आधुनिक प्रविधि

• निजी क्षेत्रसँग सहकार्य र PPP मोडेल

• घरेलु तथा औद्योगिक उपभोग बढ्दै जानु

नेपाल विद्युत प्राधिकरण (NEA) नेपालका घर–घरमा प्रकाश झल्काउने मात्र संस्था होइन—यो राष्ट्रको विकास, उद्योगधन्दा, पर्यटन र शहरीकरणको आधारभूत शक्ति हो। आज नेपालको उज्यालो, भोलिको समृद्धि र ऊर्जा–सुरक्षाको यात्रालाई दिशानिर्देश गर्ने अग्रणी संस्था NEA नै हो।

स्रोत: नेपाल विद्युत प्राधिकरण (NEA) का वार्षिक प्रतिवेदन, सरकारी ऊर्जा नीतिहरू, सार्वजनिक सूचना तथा ऊर्जा क्षेत्रसम्बन्धी उपलब्ध तथ्यांक।