परिचय
नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना अप्रिल २६, १९५६ (२०१३ वैशाख १४) मा नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०१२ अन्तर्गत भएको थियो। नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) नेपाल राष्ट्रका आर्थिक नीतिहरूको मेरुदण्ड हो। देशको बैंकिङ प्रणाली कत्तिको सुरक्षित, अनुशासित र व्यवस्थित रूपमा चलिरहेको छ भन्ने कुरा धेरै हदसम्म NRB ले तय गर्छ। मूल्य स्थिरता कायम राख्नु, मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्नु, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई विश्वसनीय बनाउनु र विदेशी मुद्रा भण्डार सुरक्षित राख्नु—यी सबै काम राष्ट्र बैंककै नेतृत्वमा संचालन हुन्छन्।
नेपालको अर्थतन्त्रलाई दिगो र सन्तुलित बनाउने लक्ष्यका साथ NRB लगातार मौद्रिक नीति, नियमन, भुक्तानी प्रणालीमा सुधार तथा डिजिटल वित्त प्रवर्द्धनमा कार्यरत छ। हाम्रा दैनीक बैंकिङ, कर्जा, बचत, विप्रेषण, भुक्तानी, QR प्रणाली—यी सबै कुरामा NRB को निर्णयले प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने भएकाले यसको भूमिका सामान्य नागरिकका लागि पनि गहिरो महत्व राख्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंक (Nepal Rastra Bank – NRB) नेपालको आर्थिक प्रणालीको मेरुदण्ड (backbone of the economic system) र देशको केन्द्रीय बैंक (Central Bank) हो। यसले अर्थतन्त्रलाई स्थिर र दिगो मार्गमा डोर्याउनका लागि मौद्रिक, वित्तीय र विदेशी विनिमय नीतिको नेतृत्व गर्दछ। NRB ले अर्थतन्त्रलाई स्थिर राख्न वित्तीय नीतिहरू बनाउँछ। मुद्रास्फीति नियन्त्रण, बैंकहरूको स्वास्थ्य निरीक्षण, र विदेशी विनिमय भण्डार सुरक्षा जस्ता कामहरू यसै अन्तर्गत पर्दछन्। हाल यसका सम्पूर्ण कार्य, अधिकार, र उद्देश्यहरू नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ (NRB Act, 2002) बाट निर्देशित छन्।
नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजतपत्र प्राप्त बैंक तथा वित्तीय संस्था
नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजत प्राप्त बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले सर्वसाधारण जनता तथा विभिन्न संस्थाहरूबाट निक्षेप संकलन गर्छन् र ती निक्षेपहरूलाई उद्यम गर्न चाहने तर पूँजीको अभाव भएका व्यक्ति वा संस्थालाई कर्जाको रूपमा प्रवाह गर्छन्। अर्थतन्त्रमा एक वर्गबाट सङ्कलित बचतलाई अर्को उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानीका रूपमा उपलब्ध गराउने भएकाले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई वित्तीय मध्यस्थकर्ता पनि भनिन्छ। यी संस्थाहरू देशको कानुनअनुसार स्थापना तथा सञ्चालन भएका हुन्छन्।
नेपालमा हाल बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू चार वर्गमा विभाजन गरिएको छ—‘क’, ‘ख’, ‘ग’ र ‘घ’।
-
‘क’ वर्गका संस्थाहरू वाणिज्य बैंक हुन्।
-
‘ख’ वर्गका संस्थाहरू विकास बैंक भनिन्छन्।
-
‘ग’ वर्गका संस्थाहरू वित्त कम्पनी हुन्।
-
‘घ’ वर्गका संस्थाहरू लघुवित्त वित्तीय संस्था हुन्।
‘ख’, ‘ग’ र ‘घ’ वर्गका संस्थाहरूलाई मिलेर वित्तीय संस्था भनिन्छ भने, यी सबै चार वर्गलाई समष्टिमा बैंक तथा वित्तीय संस्था भनेर उल्लेख गरिन्छ।
स्थापना: 2013 साल वैशाख 14 (1956 AD)
मुख्य कार्य: मौद्रिक नीति बनाउने, मुद्रा जारी गर्ने, बैंकिङ नियमन, विदेशी मुद्रा व्यवस्थापन
केन्द्रीय कार्यालय: बालुवाटार, काठमाडौं
मुख्य कार्य र सेवाहरू
क. नोट निष्कासन र मुद्रीकरणको व्यवस्थापन (Currency Issuance and Management)
- एकाधिकार: नेपालमा बैंक नोट र सिक्का जारी गर्ने एकाधिकार (monopoly) NRB सँग छ।
- पहिचान: यसले जारी गरेको नेपाली मुद्रा (रुपैयाँ) ले कानूनी मान्यता (Legal Tender) प्राप्त गर्दछ।
- व्यवस्थापन: चलनचल्तीमा भएका पुराना, झुत्रा नोटहरूको विस्थापन गरी नयाँ नोटहरू जारी गर्ने, र मुद्राको गुणस्तर र वितरणलाई व्यवस्थापन गर्ने।
ख. मौद्रिक नीतिको सञ्चालन (Execution of Monetary Policy)
यो NRB को सबैभन्दा महत्वपूर्ण कार्य हो, जसले अर्थतन्त्रमा तरलता (liquidity) नियन्त्रण गर्दछ।
- नीतिगत दरहरू: ब्याजदरहरूलाई प्रभाव पार्न बैंक दर, निक्षेप संकलन दर (Deposit Collection Rate), र रिपो दर (Repo Rate) जस्ता नीतिगत दरहरू निर्धारण गर्ने।
- प्रत्यक्ष नियन्त्रण उपकरणहरू:
- अनिवार्य नगद अनुपात (CRR): BFIs ले NRB मा अनिवार्य रूपमा राख्नुपर्ने रकमको अनुपात निर्धारण गर्ने।
- वैधानिक तरलता अनुपात (SLR): BFIs ले सरकारी सुरक्षणपत्रहरूमा लगानी गर्नुपर्ने वा तरलरूपमा राख्नुपर्ने अनुपात निर्धारण गर्ने।
- खुल्ला बजार कारोबार (OMO): बजारबाट तरलता खिच्न वा बजारमा तरलता प्रवाह गर्न सरकारी ऋणपत्रहरूको खरिद-बिक्री गर्ने।
ग. नियमन, सुपरिवेक्षण र अनुगमन (Regulation, Supervision, and Monitoring)
- NRB ले बैंक, वित्तीय संस्था र लघुवित्त संस्थाहरूलाई सञ्चालन अनुमति (licensing) दिन्छ र उनीहरूको दैनिक कार्यसम्पादन, पूँजी पर्याप्तता, र जोखिम व्यवस्थापनलाई नियमन गर्दछ।
- यसले वित्तीय संस्थाहरूको स्थलगत र गैर-स्थलगत (onsite and offsite) सुपरिवेक्षण गरी उनीहरूले ऐन, नियम तथा निर्देशन पालना गरेको सुनिश्चित गर्दछ र ग्राहकको हितको संरक्षण गर्दछ।
घ. विदेशी विनिमय व्यवस्थापन (Foreign Exchange Management)
- विदेशी मुद्रा भण्डार: देशको विदेशी विनिमय सञ्चिति लाई व्यवस्थापन, संरक्षण र लगानी गरी यसको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु।
- विनिमय दर नीति: नेपालमा स्थिर विनिमय दर प्रणाली (Fixed Exchange Rate System) अन्तर्गत नेपाली रुपैयाँलाई भारतीय रुपैयाँसँग आबद्ध गरिएको छ। NRB ले सोही नीतिअनुरूप विनिमय दरको व्यवस्थापन गर्दछ।
- अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी: अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, ऋण भुक्तानी, र रेमिटेन्ससँग सम्बन्धित विदेशी विनिमय कारोबारलाई नियमन र सहजीकरण गर्नु।
ङ. सरकारको बैंकर, वित्तीय एजेन्ट र सल्लाहकार (Banker, Agent, and Advisor to the Government)
- बैंकर: सरकारका विभिन्न कोषहरू (कोष तथा खाताहरू) सञ्चालन गर्नु र सरकारको तर्फबाट भुक्तानी तथा प्राप्तिको काम गर्नु।
- वित्तीय एजेन्ट: सरकारको तर्फबाट सार्वजनिक ऋण (Public Debt) को व्यवस्थापन गर्ने, ट्रेजरी बिल र विकास ऋणपत्रहरू जारी गर्ने।
- सल्लाहकार: सरकारलाई आर्थिक नीति, बजेट र अन्य वित्तीय विषयहरूमा विश्वसनीय र वस्तुनिष्ठ सल्लाह (objective advice) प्रदान गर्नु।
संगठनात्मक संरचना (Organizational Structure)
बैंकको व्यवस्थापन तथा नीति निर्माणको नेतृत्व सञ्चालक समिति (Board of Directors) ले गर्दछ, जसको अध्यक्ष गभर्नर (Governor) हुन्छन्।
- गभर्नर: मौद्रिक तथा वित्तीय नीतिहरूको प्रमुख जिम्मेवार व्यक्ति।
- सञ्चालक समिति: यसमा गभर्नर (अध्यक्ष), अर्थ मन्त्रालयका सचिव (पदेन सदस्य), र अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रका विशेषज्ञहरू (सदस्यहरू) समावेश हुन्छन्।
- डिपार्टमेन्टहरू: बैंकले विभिन्न विभागहरू (जस्तै: बैंकिङ सुपरिवेक्षण विभाग, विदेशी विनिमय व्यवस्थापन विभाग, अनुसन्धान विभाग, मौद्रिक नीति विभाग आदि) मार्फत आफ्ना कार्यहरू सञ्चालन गर्दछ।
| उद्देश्य | व्याख्या |
| १. मूल्य स्थिरता (Price Stability) | मुद्रास्फीति (Inflation) लाई उचित सीमाभित्र राख्ने ताकि जनताको क्रयशक्ति सुरक्षित होस् र आर्थिक क्रियाकलापहरू अनुमानयोग्य बनून्। |
| २. भुक्तानी सन्तुलनको व्यवस्थापन (BoP Management) | देशको विदेशी विनिमय सञ्चिति (Foreign Exchange Reserve) लाई पर्याप्त स्तरमा कायम राख्ने ताकि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र भुक्तानीहरू सहज ढंगले सञ्चालन हुन सकून्। |
| ३. वित्तीय क्षेत्रको स्थायित्व (Financial Stability) | बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू (BFIs) लाई स्वस्थ र बलियो बनाउने र सम्पूर्ण वित्तीय प्रणालीलाई प्रणालीगत जोखिम (systemic risk) बाट बचाउने। |
| ४. सुरक्षित भुक्तानी प्रणाली (Secure Payment System) | चेक, कार्ड, मोबाइल बैंकिङ लगायतका भुक्तानी प्रणालीहरूलाई सुरक्षित, कुशल, र विश्वसनीय बनाउने। |
| ५. दिगो आर्थिक विकासमा सहयोग | माथिका उद्देश्यहरू प्राप्त गरी नेपाल सरकारको दिगो आर्थिक विकासको लक्ष्यलाई सहयोग गर्ने। |
नेपाल राष्ट्र बैंकका विगत देखी वर्तमान सम्मका गर्भरनरहरू
| S.no. | Name of Governor | Term of office |
|---|---|---|
| 1. | Mr. Himalaya Shumsher J.B. Rana | April 26, 1956 – February 7, 1961 |
| 2. | Mr. Laxmi Nath Gautam | February 8, 1961 – June 17, 1965 |
| 3. | Mr. Pradyuma Lal Rajbhandari | June 18, 1965 – August 13, 1966 |
| 4. | Dr. Bhekh Bahadur Thapa | August 14, 1966 – July 26, 1967 |
| 5. | Dr. Yadav Prasad Pant | April 24, 1968 – April 28, 1973 |
| 6. | Mr. Kul Shekhar Sharma | April 29, 1973 – December 12, 1978 |
| 7. | Mr. Kalyana Bikram Adhikary | June 13, 1979 – December 8, 1984 |
| 8. | Mr. Ganesh Bahadur Thapa | March 25, 1985 – May 22, 1990 |
| 9. | Mr. Hari Shankar Tripathi | August 10, 1990 – January 17, 1995 |
| 10. | Mr. Satyendra Pyara Shrestha | January 18, 1995 – January 17, 2000 |
| 11. | Dr. Tilak Bahadur Rawal | January 18, 2000 – January 17, 2005 |
| 12. | Mr. Deependra Purush Dhakal | August 29, 2000 – April 27, 2001 |
| 13. | Mr. Bijaya Nath Bhattarai | January 31, 2005 – January 30, 2010 |
| 14. | Mr. Deependra Bahadur Kshetry | January 15, 2009 – July 26, 2009 |
| 15. | Dr. Yuba Raj Khatiwada | March 22, 2010 – March 19, 2015 |
| 16. | Dr. Chiranjibi Nepal | March 22, 2015 – March 18, 2020 |
| 17. | Mr. Maha Prasad Adhikari | April 6, 2020 – April 5, 2025 |
| 18. | Prof. Dr. Biswo Nath Poudel | May 20, 2025 – Present |
तथ्याङ्कको श्रोतः नेपाल राष्ट्र बैंक
नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) केवल एक बैंकिङ संस्था मात्र नभई सम्पूर्ण अर्थतन्त्रको अभिभावक (Guardian) हो। यसको सफलताले देशको आर्थिक स्थायित्व र लगानीको वातावरण सिर्जना गर्दछ। यसको ऐतिहासिक कार्यहरूमा भारतीय मुद्राको सट्टा नेपाली मुद्रालाई राष्ट्रव्यापी रूपमा स्थापना गर्नु (जसले राष्ट्रिय आर्थिक सार्वभौमिकता लाई बलियो बनायो) प्रमुख छन्। संक्षेपमा, नेपाल राष्ट्र बैंकको भूमिका अर्थतन्त्रलाई जोखिमबाट बचाउने, बजारमा तरलता सन्तुलन मिलाउने, र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबारलाई नियमन गरी समग्र देशको आर्थिक विकासको आधार तयार पार्नु हो।