गोरखा जिल्लाको सहिदलखन गाउँपालिका (साबिक मनकामना गाविस) मा अवस्थित मनकामना मन्दिर नेपालकै प्रमुख धार्मिक तीर्थस्थलमध्ये एक हो। “मनले चिताएको कामना पूरा हुने” जनविश्वासका कारण यो मन्दिर देश–विदेशबाट आउने लाखौँ श्रद्धालुहरूको आस्थाको केन्द्र बन्दै आएको छ। ऐतिहासिक रूपमा मनकामना मन्दिर गोरखा दरबार तथा शाह वंशसँग जोडिएको मानिन्छ। देवी मनकामनासँग सम्बन्धित किंवदन्ती, विशेषतः रानीले देवीको रूप धारण गरेको विश्वासले यस स्थललाई अझ रहस्यमय र पवित्र बनाएको छ।
मनकामना सम्बन्धी कथाका धेरै संस्करणहरू पाइन्छन्, तर सबै कथाहरूले गोर्खाका राजा राम शाहकी १७औँ शताब्दीकी रानीको कथा बताउँछन्। भनाइअनुसार रानी प्रत्येक रात राजाको शयनकक्ष छाडेर बाहिर जान्थिन् र बिहान पुनः फर्किन्थिन्। रानीका यी रात्री यात्राबारे थाहा पाएपछि राजा राम शाहले उनलाई पछ्याउने निर्णय गरे। यस क्रममा उनले दुई विशाल सिंहहरूले पहरा दिएको एक ठूलो सभाहलमा रानीलाई देव–देवीहरूको दिव्य सभाको अध्यक्षता गरिरहेको देखे।
यसरी राजाले रानी वास्तवमा दैवी शक्तिकी स्वामिनी दुर्गा भवानी भएको थाहा पाए। तर राजाका निजी सचिव लखन थापा मगरलाई भने रानीको वास्तविक पहिचान पहिले नै थाहा थियो। किंवदन्तीअनुसार जब राजा राम शाहले रानीलाई उनको वास्तविक पहिचानबारे सामना गरे, तब उनी तुरुन्तै मृत्यु भए। त्यतिबेलाको प्रचलनअनुसार रानीले सती प्रथा अपनाइन् (जहाँ पत्नीले पतिका चितामा आफैँलाई अर्पण गर्ने प्रथा थियो) र लखन थापा मगरलाई आफू पुनः फर्कने वाचा गरिन्।
केही समयपछि, कथाअनुसार धन्धोज थापा नामका एक किसानले खेत जोत्ने क्रममा एउटा ढुङ्गा फेला पारे। उक्त ढुङ्गामा प्रहार गर्दा दूध र रगत बग्न थाल्यो। यो घटना सुनेपछि लखन थापा मगरले यसलाई आफ्नी दिवंगत रानीको संकेत माने। ढुङ्गा फेला परेको स्थानमा पुगेर उनले रानीको सम्मानमा एक मन्दिर निर्माण गरे र बाँकी जीवन देवी मनकामनाको सेवामा समर्पित गरे। यसैबाट केवल मगर पुजारीहरूको परम्परा सुरु भयो, जुन आज २१औँ पुस्तासम्म आइपुगेको छ।
हिन्दू परम्पराअनुसार साँचो र पवित्र मनले प्रार्थना गर्ने भक्तजनका इच्छा पूरा गर्ने भगवतीको अवतारका रूपमा यस मन्दिरलाई मनकामना देवी मन्दिर नाम दिइएको हो। यो मन्दिर काठमाडौँ सहरको पश्चिमतर्फ १३०० मिटर उचाइको पहाडमा अवस्थित छ। अन्य धेरै पहाडी मन्दिरहरूजस्तै मनकामना मन्दिरले पनि मस्र्याङ्दी र त्रिशूली नदीलाई अवलोकन गर्छ। सफा मौसममा यहाँबाट अन्नपूर्ण, हिमालचुली र मनास्लु हिमश्रृङ्खलाका मनमोहक दृश्यहरू देख्न सकिन्छ। सन् २०१५ को भूकम्पले मन्दिर ध्वस्त पारेको थियो, जसलाई स्थानीय समुदायहरूले जुटाएको आर्थिक सहयोगबाट पुनर्निर्माण गरिएको छ।
मनकामना दर्शन (प्रा.) लि. र यातायातमा आएको ऐतिहासिक परिवर्तन
स्व. लक्ष्मण बाबु श्रेष्ठद्वारा स्थापना गरिएको चितवन को–ई (Chitawon Co-E) ग्रुप नेपालकै पर्यटन तथा सेवा उद्योगमा अग्रणी संस्थाका रूपमा परिचित छ। यही समूहअन्तर्गत स्थापित मनकामना दर्शन (प्रा.) लि. ले गोरखा जिल्लाको पहाडी टुप्पोमा अवस्थित मनकामना मन्दिरसम्म पुग्ने यात्रामा ऐतिहासिक परिवर्तन ल्याएको हो।
केबलकार सञ्चालन हुनुअघि मनकामना दर्शन यात्रा अत्यन्तै कष्टकर थियो। त्रिशूली नदी किनारको कुरिनटारबाट घण्टौँ लामो उकालो पैदल यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता थियो। वृद्धवृद्धा, बालबालिका र शारीरिक रूपमा कमजोर व्यक्तिहरूका लागि यो यात्रा निकै कठिन मानिन्थ्यो। यही कारणले धेरै श्रद्धालुहरूको मनकामना अधुरै रहने अवस्था थियो। यी सबै समस्याको समाधानका रूपमा मनकामना दर्शन (प्रा.) लि. ले मनकामना केबलकार परियोजना अघि बढायो।
नेपालको पहिलो यात्रुवाहक केबलकार
सन् १९९८ (वि.सं. २०५५) मा औपचारिक रूपमा सञ्चालनमा आएको मनकामना केबलकार नेपालकै पहिलो सार्वजनिक यात्रुवाहक केबलकार प्रणाली हो। यस परियोजनामा अष्ट्रियाली कम्पनीको प्राविधिक सहयोग रहेको थियो, जसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको सुरक्षा र प्रविधि नेपालमा भित्र्यायो।
करिब २.८ किलोमिटर लम्बाइ रहेको यो केबलकार प्रणालीले समुद्री सतहदेखि करिब १,३०० मिटर उचाइमा अवस्थित मनकामना मन्दिरसम्म यात्रुहरूलाई करिब १० मिनेटमै पुर्याउँछ। सहज, सुरक्षित र समय–बचत गर्ने यो सेवाले श्रद्धालुहरूलाई मात्र होइन, पर्यटकहरूलाई समेत ठूलो राहत दिएको छ।
प्रविधिगत स्तरोन्नति र सुरक्षा प्राथमिकता
सुरक्षा, कार्यक्षमता र सेवा गुणस्तरलाई सधैँ प्राथमिकतामा राख्दै सञ्चालन सुरु भएको २६ वर्षपछि, सेप्टेम्बर २०२४ मा मनकामना केबलकार प्रणालीमा व्यापक प्रविधिगत स्तरोन्नति गरिएको छ। यस क्रममा डोपेलमायर कम्पनीको नवीनतम D-Connect प्रविधि जडान गरिएको छ। साथै, करिब ६,००० मिटर लामो मुख्य हौलाज रोप, सञ्चार केबलहरू तथा गोन्डोला ग्रिपहरू पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गरिएका छन्। यस आधुनिकीकरणले केबलकारलाई अझ सुरक्षित, भरपर्दो र दीर्घकालीन रूपमा सक्षम बनाएको छ।
केबलकारमा प्रयोग हुने क्याबिनहरू सुरक्षित, सन्तुलित र यात्रु–मैत्री छन्। एकैपटक सयौँ यात्रु ओहोरदोहोर गर्न सक्ने क्षमताले भीड व्यवस्थापनलाई समेत सहज बनाएको छ।
पर्यटन, स्थानीय विकास र रोजगारीमा योगदान
मनकामना केबलकार सञ्चालनपछि गोरखा र आसपासका क्षेत्रको पर्यटनमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात सेवा, पसल व्यवसाय तथा रोजगारीका अवसरहरू विस्तार भएका छन्। मनकामना अब केवल धार्मिक गन्तव्यमा सीमित नरही पारिवारिक तथा आन्तरिक पर्यटनको लोकप्रिय केन्द्रका रूपमा विकसित भएको छ।
सामाजिक उत्तरदायित्व र समुदायप्रतिको प्रतिबद्धता
मनकामना दर्शन (प्रा.) लि. यात्रु ढुवानीमा मात्र सीमित छैन। २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पपछि कम्पनीले मनकामना गाउँमा राहत तथा पुनर्निर्माण कार्यमा सक्रिय भूमिका खेलेको थियो। लक्ष्मण बाबु स्मृति प्रतिष्ठान मार्फत सुख्खा खाद्यान्न, पिउने पानी, त्रिपाल, चामल तथा औषधि जस्ता अत्यावश्यक सामग्री केबलकारमार्फत ढुवानी गरी प्रभावित समुदायलाई सहयोग पुर्याइएको थियो।
कम्पनीले स्थानीय समुदायको दिगो विकासका लागि केबलकार टिकट बिक्रीको २ प्रतिशत रकम छुट्याउने नीति अवलम्बन गर्दै आएको छ। यसमध्ये १ प्रतिशत मनकामना गाउँपालिका र १ प्रतिशत दारेचोक गाउँपालिकालाई प्रदान गरिन्छ। यी रकमहरू विभिन्न स्थानीय विकास कार्यक्रममार्फत शिक्षा, पूर्वाधार र सामाजिक सेवामा खर्च भई क्षेत्रको सामाजिक–आर्थिक उन्नतिमा योगदान पुर्याइरहेका छन्। यसका अतिरिक्त, संस्थाको कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) अन्तर्गतका कार्यक्रमहरू पनि निरन्तर रूपमा सञ्चालनमा छन्।
श्रद्धा, आधुनिक प्रविधि र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई एकै सूत्रमा बाँध्दै मनकामना केबलकार आज नेपालको धार्मिक पर्यटनको उत्कृष्ट उदाहरण बनेको छ। स्व. लक्ष्मण बाबु श्रेष्ठको दूरदर्शी सोच र नेतृत्वको विरासतलाई आत्मसात् गर्दै, मनकामना दर्शन (प्रा.) लि. ले यात्रालाई मात्र होइन, स्थानीय समुदायको जीवनस्तर उकास्ने दिशामा समेत निरन्तर योगदान पुर्याइरहेको छ।