परिचय
नेपाली साहित्यको अथाह आकाशमा स्वच्छन्दतावादको चर्चा हुनासाथ स्वतः श्रद्धासाथ उच्चारण हुने नाम हो— लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (वि.सं. १९६६–२०१६)। उनी केवल शब्दका साधक मात्र होइनन्; उनी एक चिन्तन थिए, एक युगको प्रतिनिधि चेतना थिए र नेपाली वाङ्मयका क्रान्तिकारी अग्रदूत थिए। लक्ष्मीपूजाको पावन दिन जन्मिएका देवकोटाले आफ्ना सृजनात्मक तेजले नेपाली साहित्यलाई सदाका लागि उज्यालो बनाइदिए।
‘महाकवि’का रूपमा सम्मानित देवकोटा नेपाली साहित्यका अमर व्यक्तित्व हुन्। कविता, निबन्ध, नाटक, कथा, उपन्यास र अनुवादजस्ता विविध विधामा उनले पुर्याएको योगदान नेपाली साहित्यको इतिहासमै अतुलनीय छ। मानवतावाद, राष्ट्रप्रेम, प्रकृतिप्रेम र गहिरो जीवनदर्शन उनका रचनाहरूका केन्द्रीय आत्मा हुन्, जसले आज पनि पाठकको मन र चेतनालाई प्रेरित गरिरहेकै छन्।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
महाकवि देवकोटाको जन्म वि.सं. १९६६ साल कार्तिक २७ गते काठमाडौंको डिल्लीबजारमा भएको थियो। उनका पिता तिलमाधव देवकोटा संस्कृतका विद्वान् थिए, जसकारण देवकोटाले घरमै साहित्यिक र शैक्षिक वातावरण पाए। आर्थिक अवस्था सामान्य भए पनि उनको परिवारमा ज्ञानको ठूलो सम्मान थियो।
देवकोटाको प्रतिभा बाल्यकालदेखि नै विलक्षण थियो। उनले दरबार हाई स्कूलबाट म्याट्रिक पास गरे र उच्च शिक्षाका लागि भारतको पटना गए। त्यहाँबाट उनले मानविकीमा स्नातक (B.A.) र कानुनमा स्नातक (B.L.) तहसम्मको अध्ययन पूरा गरे। नेपाली, संस्कृत, हिन्दी र विशेषगरी अंग्रेजी भाषामा उनको असाधारण पकड थियो। यही बहुभाषिक ज्ञानले उनलाई पूर्वीय दर्शन र पाश्चात्य साहित्यको गहिराइमा डुबुल्की मार्न र त्यसको सारलाई नेपाली साहित्यमा मिसाउन मद्दत गर्यो।
साहित्यिक यात्रा: गद्य र पद्यका बादशाह
देवकोटाको लेखन गति र सिर्जनशीलतालाई दैवीय मानिन्छ। उनी एकै बसाइमा घण्टौंसम्म लेख्न सक्थे। उनका केही प्रमुख साहित्यिक योगदानहरू:
खण्डकाव्य र महाकाव्य:
मुनामदन: झ्याउरे लोकलयमा लेखिएको यो कृति नेपाली साहित्यको इतिहासमा सबैभन्दा लोकप्रिय र कालजयी रचना हो। यसले नेपाली साहित्यलाई पण्डित्याऊ र क्लिष्ट संस्कृत भाषाको प्रभावबाट मुक्त गरी आम मानिसको मन-मनमा पुर्यायो। “मानिस ठूलो दिलले हुन्छ, जातले हुँदैन” जस्तो मानवतावादी सन्देशले यसलाई अमर बनाएको छ।
शाकुन्तल: यो उनको पहिलो मौलिक महाकाव्य हो, जसले उनको कवित्व र विद्वत्तालाई स्थापित गर्यो। यसलाई उनले केवल तीन महिनाको छोटो अवधिमा लेखेका थिए।
सुलोचना, प्रमिथस, पृथ्वीराज चौहान: यी उनका अन्य महत्वपूर्ण महाकाव्यहरू हुन्, जसले उनको लेखनको विविधता र गहिराइलाई दर्शाउँछ।
कविता:
पागल:यो कविता देवकोटाको विद्रोही र दार्शनिक चेतनाको सबैभन्दा सशक्त अभिव्यक्ति हो। समाजले नबुझेको एक प्रतिभाशाली व्यक्तिको पीडा र विद्रोहलाई उनले ‘पागल’ को प्रतीक मार्फत व्यक्त गरेका छन्। यो कविता उनको परिचयको पर्याय बनेको छ।
निबन्ध:
लक्ष्मी निबन्धसंग्रह: देवकोटालाई आधुनिक नेपाली निबन्धका जन्मदाता मानिन्छ। उनका निबन्धहरूमा प्रकृतिप्रेम, दार्शनिक चिन्तन, व्यंग्य र गहिरो जीवनबोध पाइन्छ। ‘फूलको थुँगा’, ‘के नेपाल सानो छ?’ जस्ता निबन्धहरू आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।
देवकोटाको मानवतावादी दृष्टिकोण
देवकोटाका रचनाहरूको मूल आत्मा मानवतावाद हो। उनी जातपात, धर्म, र वर्गीय विभेदका कट्टर विरोधी थिए। उनका लागि सबैभन्दा ठूलो धर्म र पहिचान ‘मानिस’ हुनु थियो। उनी गरिब, दुःखी हरूका पक्षमा आवाज उठाउँथे। उनको साहित्यले सधैँ प्रेम, करुणा र समानताको वकालत गर्यो।
व्यक्तिगत जीवन: सङ्घर्ष र पीडा
देवकोटाको जीवन साहित्यिक रूपमा जति सफल थियो, व्यक्तिगत रूपमा त्यति नै सङ्घर्षपूर्ण रह्यो। उनी जीवनभर आर्थिक अभावसँग जुधिरहे र कैयौँ पटक घर खर्च चलाउने पैसासमेत नहुँदा पनि साहित्य सिर्जनालाई कहिल्यै रोकेनन्। पारिवारिक रूपमा पनि उनले गहिरो पीडा भोग्नुपर्यो ; उनका दुई छोरा र एक छोरीको अल्पायुमै निधन भयो, जसले उनलाई जीवनभर असह्य वेदना दियो। यसका साथै, अत्यधिक चुरोट सेवनका कारण उनी जीवनको अन्तिम चरणमा क्यान्सर रोगबाट ग्रसित भए तर अस्पतालको शय्यामा मृत्युसँग संघर्ष गरिरहँदा पनि कविता लेख्न नछोडी सर्जकको अदम्य आत्मबल प्रस्तुत गरे।
लेखन गति:
उनी असाधारण सृजनात्मक क्षमताका धनी थिए र एकै रातमा खण्डकाव्य लेखिसक्ने सामर्थ्य राख्थे। त्रि–चन्द्र कलेजमा अध्यापन गराउँदा विद्यार्थीहरूलाई प्रश्नपत्र तयार गर्न दिएको समयमा नै उनले ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य लेखेको प्रसङ्ग आज पनि चर्चित छ। व्यक्तिगत जीवनमा उनी अत्यन्त उदार मनका व्यक्ति थिए ; आफूसँग पैसा नहुँदा पनि जाडोमा कठ्याङ्ग्रिएको गरिबलाई आफ्नो कोट फुकालेर दिने उनको मानवीय व्यवहार उदाहरणीय मानिन्छ। जीवनको अन्तिम क्षणमा मृत्युशय्यामा उनले उच्चारेका शब्द “आखिर श्रीकृष्ण रहेछ एक।” ले उनको अन्तिम समयसम्मको आध्यात्मिक र दार्शनिक खोज तथा गहिरो जीवनदर्शनलाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दछ।
विचारधारा र दर्शन
देवकोटाको साहित्य मानवतावादी दर्शनमा आधारित छ। उनले जात, वर्ग र हैसियतभन्दा माथि उठेर मानवताको पक्षमा आवाज उठाए। गरिब, श्रमिक र सीमान्तकृत वर्गप्रति उनको गहिरो सहानुभूति देखिन्छ। साथै, प्रकृति र जीवनप्रतिको प्रेम उनका कृतिहरूमा बारम्बार प्रतिबिम्बित हुन्छ।
सम्मान र विरासत
नेपाली साहित्यमा पुर्याएको अमूल्य योगदानको कदरस्वरूप लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई ‘महाकवि’को उपाधि प्रदान गरिएको हो। यद्यपि उनको जीवन आर्थिक कठिनाइ र स्वास्थ्य समस्यासँग संघर्षमै बित्यो, तर उनका सिर्जनाले आज पनि लाखौँ पाठकलाई प्रेरित गरिरहेका छन्।
अन्त्यमा
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा केवल कविताका सर्जक मात्र होइनन्; उनी नेपाली समाजका सूक्ष्म संवेदनालाई आत्मसात् गर्ने गहिरा चिन्तक र सशक्त स्रष्टा हुन्। उनका कृतिहरूले नेपाली साहित्यलाई राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिर पुर्याउँदै अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउन उल्लेखनीय भूमिका खेलेका छन्। आज पनि देवकोटाका रचनाहरू पढ्दा मानवता, प्रेम र जीवनप्रतिको गहिरो अनुभूति जागृत हुन्छ, जसले उनलाई समयभन्दा माथि उठेको अमर स्रष्टा बनाइरहेको छ।
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका युगान्तकारी प्रतिभा हुन्। करिब तीन दशकको साहित्यिक यात्रामा उनले पचासभन्दा बढी कृतिहरू सिर्जना गरी नेपाली वाङ्मयलाई अपार समृद्धि प्रदान गरे। उनले साहित्यलाई दरबार र पण्डितहरूको सीमित घेराबाट मुक्त गराएर जनसाधारणको जीवन र अनुभूतिसँग जोडिदिए। उनको भाषा, शैली, विचार र मानवतावादी दर्शनले आज पनि असंख्य पाठक र सर्जकहरूलाई प्रेरित गरिरहेको छ। देवकोटा केवल एक व्यक्तित्वको नाम होइन; उनी नेपाली साहित्यको एक गौरवशाली र सदैव जीवित अध्याय हुन्, जो कहिल्यै पुरानो हुँदैन।