काठमाडौं उपत्यकाका प्रसिद्ध ‘चार गणेश’ धाम: धार्मिक र सांस्कृतिक चिनारी
काठमाडौं उपत्यकालाई प्राचीन कालदेखि नै ‘देवभूमि’ र ‘मन्दिरै मन्दिरको सहर’ भनेर चिनिन्छ। यहाँका हरेक गल्ली र चोकमा देवी-देवताका मन्दिरहरू छन्। तीमध्ये पनि विघ्नहर्ता भगवान गणेशको स्थान विशेष छ। उपत्यकाको सुरक्षा र सहकालका लागि चार दिशामा चारवटा गणेश स्थापना गरिएको धार्मिक विश्वास छ। यी ‘चार गणेश’ को दर्शन नगरी उपत्यकाको धार्मिक यात्रा अधुरो मानिन्छ।
यहाँ उपत्यकाका प्रसिद्ध चार गणेश धाम र तिनीसँग जोडिएका विशेषता एवं जात्राहरुको चर्चा गरिएको छ:
१. सूर्यविनायक (भक्तपुर) – उदयीमान गणेश
भक्तपुरको दक्षिणी डाँडामा अवस्थित सूर्यविनायक मन्दिर काठमाडौं उपत्यकाका अष्टविनायकहरूमध्ये सबैभन्दा पहिलो र विशेष महत्व बोकेको गणेश तीर्थ मानिन्छ। ‘उदयीमान गणेश’ का रूपमा परिचित यस मन्दिरले केवल भक्तपुर मात्र होइन, सम्पूर्ण उपत्यकाको धार्मिक चेतनामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। घना जंगलको बीचमा रहेको यो मन्दिर प्राकृतिक सौन्दर्य र शान्त वातावरणका लागि पनि प्रसिद्ध छ। प्रत्येक वर्ष नयाँ वर्ष (वैशाख १ गते) को अवसरमा यहाँ भव्य मेला लाग्छ। भक्तपुरको बिस्केट जात्रासँगै यस मन्दिरमा सिन्दूर जात्रा गरी हर्षोल्लासका साथ उत्सव मनाइन्छ।
प्राचीन किंवदन्तीअनुसार, काठमाडौं उपत्यकामा मानव बसोबास सुरु हुनुअघि नै गणेशले यस क्षेत्रमा वास गरेको विश्वास गरिन्छ। सूर्यविनायक त्यही आद्य गणेशपीठ हो जहाँबाट उपत्यकामा धार्मिक शक्ति प्रसारित भएको मान्यता छ। सूर्य उदाउने दिशातर्फ अवस्थित भएकाले यस गणेशलाई ‘उदयीमान’ भनिएको हो, जसले नयाँ सुरुवात, आशा र शुभताको प्रतीक जनाउँछ।
लिच्छवि तथा मल्लकालमा यस मन्दिरको विशेष संरक्षण गरिएको पाइन्छ। मल्ल राजाहरूले राज्य सञ्चालन अघि यहाँ पूजा गर्ने चलन बसालेको जनश्रुति छ, किनकि गणेशलाई विघ्नहर्ता र कार्यसिद्धिदाता मानिन्थ्यो। त्यसैले सूर्यविनायक केवल धार्मिक केन्द्र मात्र नभई तत्कालीन राज्यशक्तिसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको थियो।
सूर्यविनायक मन्दिरमा भगवान् गणेशलाई बाल स्वरूप मा आराधना गरिन्छ। यस स्वरूपलाई करुणा, निष्कलुषता र शीघ्र कृपाका प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। बाल गणेश सरल हृदयका भक्तप्रति शीघ्र प्रसन्न हुने र साना–ठूला सबै विघ्न हटाइदिने देवताका रूपमा जनआस्थामा स्थापित छन्।
विशेषतः बालबालिकाको बोली ढिलो खुल्ने समस्या, शारीरिक वा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी कठिनाइ, तथा सन्तान प्राप्ति वा सन्तानको सुखद, उज्ज्वल भविष्यको कामनाका लागि भक्तजन यहाँ भाकल गर्ने र विधिपूर्वक पूजा गर्ने गर्दछन्। पुस्तौंदेखि चल्दै आएको यो परम्परा आज पनि उत्तिकै जीवित छ।
सूर्यसँग सम्बन्धित भएकाले यहाँ बिहानको पूजा विशेष फलदायी मानिन्छ। सूर्योदयसँगै गणेश दर्शन गरेमा जीवनका अन्धकार हट्ने र ज्ञानको प्रकाश फैलिने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ। यहाँ भाकल गर्ने र पूजा गर्ने परम्परा अत्यन्त प्रचलित छ। भक्तजनको विश्वास अनुसार, यहाँ सच्चा मनले गरिएको प्रार्थना छिट्टै पूरा हुन्छ। भक्तजनको दृढ विश्वासअनुसार, सूर्यविनायकमा शुद्ध मन, श्रद्धा र विश्वाससहित अर्पण गरिएको प्रार्थना शीघ्र फलदायी हुन्छ, जसले जीवनका अवरोध हटाई आशा र सकारात्मकताको मार्ग प्रशस्त गर्छ।
२. कार्यविनायक (ललितपुर) – सफलताका देवता
ललितपुर जिल्लाको ऐतिहासिक बुङमती र खोकना बस्तीको बीचमा अवस्थित रमणीय डाँडामा कार्यविनायक मन्दिर स्थित छ। काठमाडौं उपत्यकाका अष्टविनायकहरूमध्ये अत्यन्त श्रद्धापूर्वक मानिने यो गणेशपीठलाई ‘कार्यसिद्धि गराउने गणेश’ का रूपमा चिनिन्छ। मन्दिरको नाम नै ‘कार्यविनायक’ रहनु यसको धार्मिक विश्वाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।
कार्यविनायक भगवान् गणेशलाई कुनै पनि नयाँ कार्यको शुभ आरम्भ गराउने देवताका रूपमा पुजिन्छ। व्यापार, निर्माणकार्य, जागिरको सुरुआत, अध्ययन, यात्रा वा कुनै पनि नयाँ उद्यम अघि यहाँ पूजा गरेमा कार्यमा अवरोध नआउने र सफलता प्राप्त हुने जनविश्वास छ। त्यसैले विशेषगरी व्यापारी, उद्यमी, विद्यार्थी र गृहस्थ भक्तजनका लागि यो मन्दिर अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।
यहाँ श्रद्धापूर्वक पूजा गरी सगुन चढाएपछि काम सहज रूपमा सम्पन्न हुने र विफलता टर्ने विश्वास पुस्तौंदेखि चल्दै आएको छ। कार्यविनायक मन्दिरको गहिरो सम्बन्ध ललितपुरको विश्वप्रसिद्ध रातो मछिन्द्रनाथको रथयात्रा सँग जोडिएको छ। मछिन्द्रनाथको रथ बुङमती लैजाँदा वा त्यहाँबाट पाटन फर्काउँदा कार्यविनायकमा विशेष पूजा, सगुन र भाकल चढाउने परम्परा छ। यो पूजा नगरी यात्रा अगाडि बढाउँदा अशुभ हुने जनविश्वास रहिआएको छ।
यस परम्पराले कार्यविनायकलाई केवल गणेश मन्दिर मात्र नभई ललितपुरको समग्र सांस्कृतिक र धार्मिक संरचनाको अभिन्न अङ्ग बनाएको छ। कार्यविनायकको गणेश मूर्ति मानव निर्मित नभई प्राकृतिक शिला को रूपमा अवस्थित छ। शिलाको बनावट हात्तीको मुख जस्तो देखिने भएकाले यसलाई स्वयम्भू गणेशका रूपमा लिइन्छ। यही प्राकृतिक स्वरूपले यहाँको पूजा अझै रहस्यमय र शक्तिशाली मानिन्छ।
डाँडाको टुप्पोमा अवस्थित मन्दिरबाट वरपरका गाउँ, हरियाली खेतबारी र उपत्यकाको दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ। शान्त वातावरण, खुला आकाश र आध्यात्मिक ऊर्जा मिलेर कार्यविनायक मन्दिरलाई ध्यान, साधना र आत्मिक शान्तिका लागि उपयुक्त स्थल बनाएको छ।
समग्र रूपमा कार्यविनायक गणेश कार्यसिद्धि र सफलताको सशक्त प्रतीकका रूपमा जनआस्थामा स्थापित छन्। कुनै पनि शुभ आरम्भलाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गराउने अनिवार्य देवताका रूपमा पुजिने कार्यविनायक ललितपुरको धार्मिक तथा सांस्कृतिक यात्रासँग गहिरो रूपमा जोडिएको शक्ति केन्द्र हुन्। यही विश्वासका कारण आज पनि कुनै महत्वपूर्ण निर्णय, नयाँ उद्यम वा यात्राको सुरुआत अघि कार्यविनायकको दर्शन गर्ने परम्परा निरन्तर रूपमा जीवित रहँदै आएको छ।
३. जलविनायक (चोभार, काठमाडौं) – जल र शक्तिको संगम
काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिण–पश्चिम भागमा अवस्थित ऐतिहासिक चोभार क्षेत्र नेपालको धार्मिक, प्राकृतिक र पौराणिक इतिहाससँग गहिरो रूपमा गाँसिएको स्थान हो। यही चोभार डाँडाको काखमा अवस्थित जलविनायक मन्दिर अष्टविनायकहरूमध्ये जलतत्त्वसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने अद्वितीय गणेशपीठका रूपमा चिनिन्छ।
जलविनायकलाई ‘जलको अधिष्ठाता गणेश’ का रूपमा पुजिन्छ। जल यहाँ केवल भौतिक तत्व मात्र होइन, जीवन, शुद्धता, प्रवाह र सन्तुलनको प्रतीक हो। जलविनायक गणेशले जीवनमा रोकिएका मार्गहरू खोलिदिने, अवरोधहरू बगाइदिने र नकारात्मक ऊर्जालाई शान्त पार्ने शक्ति प्रदान गर्ने जनविश्वास रहिआएको छ। अष्टविनायक परम्परामा जलविनायकले उपत्यकाको दक्षिण–पश्चिम दिशाको रक्षा गर्ने गणेशका रूपमा स्थान पाएका छन्। यस अर्थमा, जलविनायक उपत्यकाको प्राकृतिक र आध्यात्मिक सन्तुलन कायम राख्ने शक्ति केन्द्र मानिन्छ।
चोभार क्षेत्रसँग जोडिएको सबैभन्दा प्रसिद्ध किंवदन्ती काठमाडौं उपत्यकाको जलनिकाससँग सम्बन्धित छ। प्राचीन कथनअनुसार, कुनै समय काठमाडौं उपत्यका विशाल तालका रूपमा रहेको थियो। बोधिसत्त्व मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडो काटेर जल बाहिर निकास गराएपछि मात्र उपत्यकामा मानव बसोबास सम्भव भएको मानिन्छ।
यही ऐतिहासिक–पौराणिक सन्दर्भमा जलविनायकको महत्व अझ गहिरो बन्छ। जल निकास खुल्ने स्थान नजिकै अवस्थित यस गणेशलाई पानीको प्रवाह सुरक्षित राख्ने, प्राकृतिक विपत्ति टार्ने र जीवनदायिनी ऊर्जाको संरक्षण गर्ने देवताका रूपमा आराधना गरिन थालियो। त्यसैले जलविनायक मन्दिर केवल धार्मिक स्थल मात्र नभई उपत्यकाको अस्तित्वसँग जोडिएको ऐतिहासिक प्रतीक पनि हो।
जलविनायकको पूजा परम्परा लिच्छवि तथा मल्लकालदेखि नै निरन्तर रूपमा चल्दै आएको मानिन्छ। प्राचीन समयदेखि नै प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रँदा—जस्तै वर्षा नपरी खडेरी पर्नु, महामारी फैलिनु वा अन्य विपत्तिहरू देखा पर्नु—चोभारस्थित जलविनायकमा विशेष पूजा, जलाभिषेक र भाकल गर्ने परम्परा प्रचलित थियो। जलसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको यस गणेशपीठलाई प्रकृति शान्त पार्ने र जीवनदायिनी शक्तिको संरक्षण गर्ने केन्द्रका रूपमा हेरिन्थ्यो।
यहाँ शुद्ध जल अर्पण गरी श्रद्धापूर्वक भगवान् गणेशको पूजा गर्दा दीर्घ रोगबाट मुक्ति मिल्ने, मानसिक अशान्ति र तनाव निवारण हुने, तथा ग्रहदोष र अकाल बाधा शमन हुने धार्मिक विश्वास अत्यन्त प्रबल छ। जल र गणेशको संयुक्त आराधनाले शरीर, मन र वातावरण तीनै तहमा शुद्धता, सन्तुलन र सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गराउने मान्यता रहिआएको छ, जसले जलविनायकलाई अष्टविनायक परम्परामा विशेष आध्यात्मिक शक्ति केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ।
जलविनायकको मूर्ति प्राकृतिक शिलामा अवस्थित छ, जसमा जलको निरन्तर प्रभाव देख्न सकिन्छ। मूर्तिको स्वरूप अत्यन्त साधारण देखिए पनि त्यसमा निहित शक्ति र आस्था अत्यन्त गहिरो मानिन्छ। यही स्वयम्भू स्वरूपका कारण जलविनायकलाई विशेष शक्तिशाली गणेशका रूपमा लिइन्छ। चोभार डाँडाको शान्त वातावरण, बगिरहेको पानीको ध्वनि र वरपरको प्राकृतिक सौन्दर्यले यहाँ आउने भक्तजनलाई गहिरो आध्यात्मिक अनुभूति दिन्छ। ध्यान, साधना र आत्मचिन्तनका लागि यो स्थान उपयुक्त मानिन्छ।
समग्र रूपमा हेर्दा, जलविनायक गणेश केवल एउटा मन्दिर वा पूजा स्थल मात्र नभई काठमाडौं उपत्यकाको ऐतिहासिक, प्राकृतिक र आध्यात्मिक संरचनासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको शक्तिशाली धार्मिक प्रतीक हुन्। उपत्यकाको जल व्यवस्थापन र प्राकृतिक सन्तुलनसँग सम्बन्धित विश्वासका कारण जलविनायकलाई प्रकृति र मानव जीवनबीच सन्तुलन कायम राख्ने दिव्य रक्षकका रूपमा आराधना गरिन्छ।
रोग, बाधा तथा नकारात्मक ऊर्जालाई नाश गर्ने देवताका रूपमा जनआस्थामा गहिरो स्थान बनाएका जलविनायक गणेश अष्टविनायक परम्पराका एक प्रमुख आधारस्तम्भ हुन्। यही कारणले आज पनि भक्तजनहरू गहिरो श्रद्धा, विश्वास र आस्थाका साथ जलविनायकको पूजा–आराधना गर्दै आएका छन्, जसले यस गणेशपीठको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्व समयसँगै अझ सुदृढ हुँदै गएको स्पष्ट पार्छ।
४. अशोकविनायक (वसन्तपुर, काठमाडौं) – काठमाडौंका संरक्षक
काठमाडौं दरबार स्क्वायरको मुख्य प्रवेशद्वारमै अवस्थित अशोकविनायक (मरु गणेश) लाई काठमाडौं नगरका संरक्षक गणेशका रूपमा श्रद्धापूर्वक पुजिन्छ। स्थानीय रूपमा ‘मरु गणेश’ नामले परिचित यी गणेश उपत्यकाका अन्य अधिकांश गणेश मन्दिरहरू जस्तै वन, डाँडा वा एकान्त क्षेत्रमा नभई सहरको ठीक मुटुमा अवस्थित हुनु नै यसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो।
अशोकविनायक मन्दिर प्राचीन काठमाडौं सहरको प्रवेशद्वारको रूपमा रहेको मरु टोलमा अवस्थित छ। यही कारणले यी गणेशलाई सहरभित्र प्रवेश गर्ने सबै शुभ–अशुभ गतिविधिका साक्षी र रक्षक मानिन्छ। परम्परागत विश्वासअनुसार, मरु गणेशको कृपा बिना काठमाडौं सहरमा कुनै पनि ठूलो कार्य पूर्ण रूपमा सफल हुँदैन।
अशोकविनायक मन्दिरको सबैभन्दा अनौठो र रहस्यमय विशेषता भनेको गजुरविहीन संरचना हो। लोककथन अनुसार, मन्दिरमा गजुर राख्ने प्रयास गर्दा सपनामा भगवान् गणेश स्वयं प्रकट भई गजुर नराख्नू भनी आदेश दिएको भनाइ छ। त्यसपछि आजसम्म पनि यो मन्दिर गजुरविहीन नै रहेको छ, जसले यस स्थललाई अझै विशिष्ट र रहस्यमय बनाएको छ।
अशोकविनायक मन्दिरको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व इन्द्रजात्रा (येँया पुन्ही) सँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ, जुन काठमाडौंको सबैभन्दा ठूलो र ऐतिहासिक पर्व हो। यस अवसरमा जीवित देवी कुमारी, कालभैरवसँगै अशोकविनायकको पनि रथयात्रा गरिन्छ, जसले यस गणेशको सहरस्तरीय संरक्षण भूमिकालाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।
राजकीय परम्पराअनुसार, राष्ट्रप्रमुखले जीवित देवी कुमारीको दर्शन गर्नुअघि अनिवार्य रूपमा मरु गणेशको पूजा गर्ने चलन रहिआएको छ। यसले अशोकविनायकलाई केवल धार्मिक देवता मात्र नभई काठमाडौंको राजकीय र सांस्कृतिक संरचनाको केन्द्रबिन्दुका रूपमा स्थापित गरेको छ।
आज पनि काठमाडौंवासीहरू कुनै पनि शुभकार्य, नयाँ यात्रा, व्यापारको सुरुआत वा महत्वपूर्ण निर्णय अघि मरु गणेशको दर्शन गर्न पुग्छन्। विघ्नहर्ता र नगररक्षकका रूपमा अशोकविनायक गणेशप्रति जनआस्था अत्यन्त प्रबल छ। समग्र रूपमा हेर्दा, अशोकविनायक गणेश काठमाडौं सहरका आध्यात्मिक संरक्षकका रूपमा जनआस्थामा दृढ रूपमा स्थापित छन्। राजकीय र सांस्कृतिक परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएका यी गणेश सहरको मुटुमा अवस्थित अद्वितीय गणेशपीठ हुन्, जहाँबाट शुभ–अशुभ कार्यको साक्षी र मार्गदर्शन हुने विश्वास गरिन्छ। कुनै पनि शुभकार्य वा यात्रा अघि अशोकविनायकको दर्शन गर्नुपर्ने परम्पराले यस गणेशलाई अष्टविनायक परम्परामा विशिष्ट र अपरिहार्य स्थानमा स्थापित गरेको छ, र यही कारणले आज पनि भक्तजनहरू उत्तिकै श्रद्धा र विश्वासका साथ यहाँ पूजा–आराधना गर्दै आएका छन्।
गणेश भगवानको पूजा सामग्री र पूजा विधि
गणेश भगवान् विघ्नहर्ता, शुभ आरम्भका अधिष्ठाता तथा कार्यसिद्धिदाता देवताका रूपमा हिन्दू धर्ममा सर्वोच्च स्थानमा पुजिन्छन्। काठमाडौं उपत्यकाका अष्टविनायक अन्तर्गत पर्ने यी चारै गणेश मन्दिरहरूमा विशेष गरी मंगलबार र विनायक चतुर्थी का दिन भक्तजनहरूको ठूलो घुइँचो लाग्ने गर्दछ। यी दिनहरू गणेश पूजाका लागि अत्यन्त फलदायी मानिन्छन्। गणेशको पूजा गर्दा प्रयोग गरिने सामग्री केवल बाह्य अर्पण मात्र नभई गहिरो धार्मिक र प्रतीकात्मक अर्थ बोकेका हुन्छन्।
सिन्दूर र अक्षता: सिन्दूर शक्ति, ऊर्जा र सौभाग्यको प्रतीक हो। गणेशलाई सिन्दूर चढाउँदा नकारात्मक शक्तिहरू नाश हुने विश्वास गरिन्छ। अक्षता (काँचो चामल) शुद्धता, सम्पन्नता र शुभताको संकेत हो, जसले पूजा गर्ने व्यक्तिको जीवनमा स्थायित्व र उन्नति ल्याउने मान्यता छ।
पूजा विधि (संक्षेपमा)
गणेश पूजा सामान्यतया शुद्ध मन र शरीरबाट सुरु गरिन्छ। बिहान स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर पूजा स्थल सफा गरिन्छ। दीप प्रज्वलन गरी गणेशको ध्यान गर्दै दुबो, अक्षता, सिन्दूर र मिठाई अर्पण गरिन्छ। “ॐ गं गणपतये नमः” मन्त्र जप गरी पूजा सम्पन्न गरिन्छ। अन्त्यमा प्रसाद ग्रहण गरी सबैमा वितरण गरिन्छ। यी चारै गणेश मन्दिरमा मंगलबार र विनायक चतुर्थी का दिन भक्तजनहरूको ठूलो घुइँचो लाग्छ।
काठमाडौं उपत्यकाका यी चार गणेश केवल धार्मिक स्थल मात्र होइनन्, यिनीहरू हाम्रो इतिहास, कला र संस्कृतिका धरोहर हुन्। यी मन्दिरहरूको दर्शनले मानसिक शान्ति मात्र मिल्दैन, हाम्रो गौरवमय नेवारी वास्तुकला र परम्परालाई बुझ्ने अवसर पनि प्रदान गर्दछ।