📜 नेपाली भाषाको उत्पत्ति, संस्कृतको जग र विश्वव्यापी अनुवाद परम्परा

नेपाली भाषा भारोपेली भाषा परिवारको एक महत्त्वपूर्ण सदस्य हो, जसको जरा प्राचीन संस्कृतसम्म फैलिएको छ। यस आलेखले नेपाली भाषाको ऐतिहासिक विकासक्रम, संस्कृतसँगको गहिरो सम्बन्ध र आधुनिक अनुवाद परम्पराको मार्गलाई विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

---

१. नेपाली भाषाको उत्पत्ति र विकासक्रम

नेपाली भाषाको उत्पत्ति भारोपेली आर्य शाखा अन्तर्गत भएको मानिन्छ। यसको विकास तीन चरणहरूमा भएको देखिन्छ।

क. ऐतिहासिक जरा: संस्कृत, प्राकृत र अपभ्रंश

• भारोपेली परिवार: नेपाली भाषा भारोपेली (Indo-European) भाषा परिवारको आर्य शाखाको एक आधुनिक आर्य भाषा हो।
• संस्कृतको भूमिका: यो भाषा वैदिक र लौकिक संस्कृत हुँदै विभिन्न प्राकृत भाषाहरू (जस्तै मागधी, शौरसेनी) र अन्तमा अपभ्रंश (मध्यकालीन आर्यभाषाको पछिल्लो खस्केको/परिवर्तित रूप) बाट विकसित भएको हो।
• खस-प्राकृतको पहिचान: भाषाविद्हरूका अनुसार नेपाली भाषाको प्रारम्भिक रूप ‘खस-प्राकृत’ वा ‘खस अपभ्रंश’ बाट विकसित भएको हो, जुन पश्चिम नेपालको जुम्लास्थित सिंजा उपत्यका मा रहेको खस राज्य (१०औँ-१४औँ शताब्दी) को समयमा बोलिन्थ्यो।
• शब्दावली: नेपाली भाषाको ठूलो शब्दावली संस्कृतबाट तत्सम (सीधै लिइएका, जस्तै: सूर्य, जल) र तद्भव (परिवर्तन भई आएका, जस्तै: हात < हस्त) शब्दहरूबाट बनेको छ।

ख. हिन्दीसँगको अन्तरसम्बन्ध

• भगिनी भाषा: नेपाली र हिन्दी दुवै एउटै आर्य शाखाबाट विकसित भएकाले यिनीहरूलाई ‘भगिनी भाषाहरू’ मानिन्छ।
• समानता: दुवै भाषा देवनागरी लिपि मा लेखिन्छन् र यिनीहरूको आधारभूत व्याकरणिक संरचनामा निकटता पाइन्छ।

---

२. नेपाली अनुवाद परम्परामा संस्कृतको निर्णायक जग

नेपाली साहित्यको प्रारम्भिक विकासमा संस्कृत ग्रन्थहरूको अनुवादले आधारभूत जगको काम गर्‍यो।

क. प्रारम्भिक अनुवादक र कृतिहरू

ख. अनुवादको स्वरूप

• प्रारम्भिक अनुवादहरू प्रायः शब्दशः नभई ‘भावानुवाद’ वा ‘रुपान्तरण’ (Adaptation) को शैलीमा गरिएका थिए।
• यसको उद्देश्य संस्कृतमा रहेको ज्ञानलाई सर्वसाधारण नेपाली जनतासमक्ष उनीहरूको बोलीचालीको भाषामा पुर्‍याउनु थियो।

---

३. नेपाली र अङ्ग्रेजी बीचको अनुवाद मार्ग

संस्कृतबाट ज्ञानको भण्डार भित्र्याइसकेपछि, आधुनिक कालमा अङ्ग्रेजीबाट ज्ञान र साहित्यको आदानप्रदान सुरु भयो।

क. अङ्ग्रेजीबाट नेपालीमा अनुवाद (English – Nepali)

• धर्मग्रन्थबाट सुरुवात: अङ्ग्रेजीबाट नेपालीमा आवरण अनुवाद (Overt Translation) को सुरुवात बाइबल (ओल्ड टेस्टामेन्ट, ‘धर्म पुस्तक’) को अनुवादबाट भयो (सन् १८७८/ १८४४)।
• साहित्यको प्रवेश: अङ्ग्रेजी साहित्यबाट नेपालीमा भएको पहिलो महत्त्वपूर्ण साहित्यिक अनुवाद पुष्कर शमशेर द्वारा लिखित हगार्डको उपन्यास ‘शी’ को ‘शी’ (सन् १९४१) हो।

ख. नेपालीबाट अङ्ग्रेजीमा अनुवाद (Nepali – English)

नेपाली साहित्यलाई विश्वव्यापी रूपमा चिनाउने प्रयास:

• महाकवि देवकोटाको पहल: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ले ‘इन्द्रेणी’ पत्रिकालाई द्विभाषी (नेपाली-अङ्ग्रेजी) रूपमा प्रकाशित गरेर नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्ने पहिलो ठूलो प्रयास गरे (सन् १९५७)।
• सफल कृतिहरू: पारिजातको उपन्यास ‘शिरीषको फूल’ लाई ‘The Blue Mimosa’ नाममा अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरिएपछि यसले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा विशेष चर्चा पायो।

ग. वर्तमान चुनौती

• प्राविधिक अनुवादकको अभाव: दुवै भाषाको गहन ज्ञान भएका व्यावसायिक अनुवादकहरूको कमी।
• अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँच: नेपाली कृतिलाई विश्वका प्रमुख प्रकाशनगृहहरू र पाठकहरूसमक्ष पुर्‍याउने संस्थागत प्रयासको कमी हुनु।

नेपाली भाषाको यो सम्पूर्ण यात्रा संस्कृतको शास्त्रीय जगमा उभिएर, आधुनिक विश्वका भाषाहरू (अङ्ग्रेजी, हिन्दी) सँगको अन्तरक्रियाबाट विकसित हुँदै गएको छ।

---

• स्रोत नोट: यो आलेख विभिन्न भाषाविद्, साहित्यकार तथा इतिहासकारका प्रकाशित अनुसन्धानहरूमा आधारित रही तयार पारिएको हो।