sworgadari feature

प्यूठान जिल्ला Pyuthan District

परिचय

नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत प्रदेश नं. ५ मा पर्ने पहाडी जिल्ला मध्ये प्यूठान  एक हो । प्यूठान जिल्लाको नामाकरणको सम्वन्धमा कर्कपेट्रिकका अनुसार प्रार्थना (पूरथाना) बाट अपभ्रंश हुँदै प्यूठान भएको, ह्यामिल्टनका अनुसार पुजुठानबाट प्यूठान, ओल्डफिल्डले प्रार्थनाबाट प्यूठान नाम रहन गएको र योगी नरहरिनाथका अनुसार प्लुथानबाट प्यूठान रहन गएको उल्लेख गरेका छन् । अर्थात प्रतिष्ठाना– प्यूठाना–पिउठाना हुँदै प्यूठान रहन गएको हो । पृथ्वीनारायण शाहले समय समयमा लेखेको पत्रहरुमा पिउठानी, पिउठाना भनी उल्लेख गरेको पाइन्छ । सुरक्षा सम्बन्धी शब्द पिउठ बस्ने ठाना भएकोले पिउठानाबाट अपभ्रंश भई पिउठान् नाम रहन गएको थियो भन्ने तर्क आम रुपमा बलियो छ । पवित्र धार्मिक स्थल रहेको स्वर्गद्वारी तपोभूमि प्यूठान जिल्लामै रहेको छ ।

प्युठान जिल्ला
तस्विरमाः प्युठान जिल्लाको रमणिय दृश्य
ऐतिहासिक चिनारी

ठाना राज्यको स्थापनाकाल निश्चित रुपमा थाहा पाउने साधन र स्रोतको अभाव छ । वि.सं. १५१५ वा १५६० तिर चन्द वंशी राजाहरुले स्वतन्त्र राज्य स्थापना गरेको भन्ने भनाई भएता पनि किटानी गर्न सकिने अवस्था छैन । प्यूठान राज्यको राजधानी भित्रीकोटमा रहेको र मोदिनर्वर्मनले वि.सं. १५१५ मा आफ्ना कान्छा जुवाई चन्द वंशका लटराज चन्द लाई राजा बनाएका प्रमाण भेटन सकिन्छ । प्यूठान भित्र थुप्रै रजौटाहरु रहेको कुरा पृथ्वीनारायण शाहले काजि कालुपाण्डेलाई लेखेको पत्रमा ”प्यूठाना पर्वत भित्र कति राजा छन….”. भनीनुले पनि  पर्दछ । रोल्पाका ध्वज बहादुर चन संग रहेको वंशावली अनुसार प्यूठानका राजाहरुको नामावली निम्नानुसार थियो । लटराज, भुवराज, नरहरी राज, नरिन्द्र राज, गजिन्द्र राज, सुतान राज, दलपति राज, शंसाही राज, पृथ्वीपति राज,  उदतराज,  मोति चन्द राज, मानिक चन्द राज, दिप प्रताप चन्द राज  र रुद्र प्रताप चन्द राज  ।     

 जिल्लाको रमणिय दृश्य
तस्विरमाः प्युठान जिल्लाको रमणिय दृश्य

 एउटा राजाले २५ वर्षसम्म शासन गर्छन भन्ने इतिहासकारको मान्यतालाई आधार मान्दा यी चन्द राजाहरुले ३५० वर्षजति राज्य गरेको पाईन्छ । वि.सं. १८४३ मा श्रीनाथ सवुज वरख, श्री जङराणा भिम नयागोरख, श्री मेहर भवनी बक्स, दुर्गा बक्स, रामदलपति कंम्पनि र नेपालबाट पर्वत हान्न गएका काजि दामोदर पाण्डे, काजि जगजित पाण्डे, सुवेदार बदलसिंह थापा नयाँ श्रीनाथ समेत भएर धुर्कोट बाटो गरी प्यूठान हान्न आउँदा विना लडाई जित पश्चात नेपाल राज्य भित्र एकिकरण भएको थियो ।प्यूठान जिल्लाको नामाकरण सर्वप्रथम मगर जातिबाट गरिएको कुरा यहाँका स्थानहरुको नामाकरणबाट बुझिन्छ। भिंगृ, सारी, कोचीवाङ मर्कावाङ, तोरवाङ, खवाङ, स्याउलीवाङ आदि प्राचिन कालमा लिच्छवीकालहरुको अधिनमा रहेको यो जिल्ला पछि खसिया मल्लहरुको अधिनमा १४ औं शताव्दी सम्म रहयो ।

 प्युठान जिल्लाको रमणिय दृश्य
तस्विरमाः प्युठान जिल्लाको रमणिय दृश्य

पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनका समकालिन प्यूठानी राजा रुद्रसिंह पछि मोति चन्द्र (प्रथम) यहाँका राजा भए । यिनकी छोरी यशोदाको विवाह मुकुन्द सेन (प्रथम) का नाति कर्णसेनसंग भएको बताइन्छ । मोति चन्द्र पश्चात रुद्रचन्द्र गजेन्द्र चन्द्र गजकेशरी चन्द भएको बुझिन्छ ।  वि.स. १७६० तिर पृथ्वीपति शाह राजा भएको कुरा उनको ताम्रपत्रमा उल्लेखित छ भने १८३२ मा राजा माणिक चन्दको ताम्रपत्र देखा पर्दछ । वि.स.१८३५ मा मोतिचन्द्र (द्धितीय) प्यूठानका राजा थिए । खुंग्री, भिंगृ, इश्मा र मुसिकोट, प्यूठानका अनुयायी भएको कुरा ध्यामिल्टनले उल्लेख   गरेको पाइन्छ । मोतीचन्द्र प्यूठानका अन्तिम भुरे राजा भएको कुरा १८४३ तिर नेपालको एकीकरण अभियानमा यहाँका राजा भागेबाट स्पष्ट हुन्छ । प्यूठानको एकिकरण गरिसकेपछि खुंग्री र उदयपुरका शासकहरु नेपाल नरेशको छत्र छाँयामा रजौटाको रुपमा रहे ।

sworgadwari

खुंग्री र उदयपुरका राजालाई राज्य रजौटा ऐन २०१७ ले आजीवन राजाको प्रदान गरेकोमा हाल उक्त ऐन खारेज गरेपछि रजौटाको अस्तित्व कानुनी रुपमा समाप्त भएको  छ ।२०१९ पूर्व प्यूठान भित्रीकोट, नारीकोट, उदयपुरकोट, माडीखोला, कालाशेष र वाइस्खुवागरी ६ थुममा विभाजित भएकोमा २०१९ मा कालाशेष र वाईसखुवा रोल्पा गाभिए । २०१५ सालमा महानिर्वाचन हुँदा प्यूठानमा निर्वाचन क्षेत्र नं.८३, ८४ र ८५ पर्दथ्यो ।२०१७ साल पौष २२ मा पंचायती व्यवस्थाको सुत्रपात पछि २०१९ साल पछि प्यूठान एक निर्वाचित क्षेत्र ९ इलाका, गा.प. ४९ केन्द्र रहेको थियो । जनआन्दोलन पश्चात २०४८ सालमा प्रशासनिक रुपमा यस जिल्लालाई २ संसदिय निर्वाचन क्षेत्र ११ इलाका ४९ गा.वि.स. मा विभाजन गरिएको छ । यस जिल्लाको सदरमुकाम खलंगा हो ।

 भाैगोलिक अवस्थिती

प्यूठान जिल्ला  २७ं ५२ं देखि २८ं २२ं अक्षांश र ८२ं ३६ं देखी ८२ं ०६ं देशान्तरमा अवस्थित यो जिल्ला विभिन्न धरातलीय बनावटले घेरिएर बनेको छ भने समुन्द्री सतहबाट ३०५ मिटरदेखि ३६५८ मिटरसम्मको उचाइमा रहेको छ । यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १३२८९० हेक्टर रहेकोमा ७२६९४ हेक्टर वन, ४२७६६ हेक्टर कृषि, १२८९९ हेक्टर बुट्यान चरन र ४५३१ हेक्टर खोला नदी र अन्य क्षेत्रले ओगटेको छ ।  यस जिल्लाको पूर्वमा अर्घाखाँची र गुल्मी, पश्चिममा रोल्पा र दाङ, उत्तरमा बाग्लुङ र रोल्पा तथा दक्षिणमा अर्घाखाँची र दाङ जिल्ला पर्दछन् ।

तस्विरमाः प्युठान जिल्लमा रहेको पवित्र धार्मिक स्थल

प्यूठान जिल्लाको भौगोलिक संरचना विषम्खालको भएकोले यहाँको हावापानी पनि भिन्दाभिन्दै खालको छ । तराईको हावापानीसँग मिल्ने खालको वांगेसालदेखि लिएर उच्च पहाडी भेगसँग मेलखाने हावापानी भएको स्याउलीवाङ पनि यसै जिल्लामा पर्दछ । यस जिल्लाको अधिकतम् तापक्रम ३२.५ डिग्री सेल्सियस सम्म रहेको छ । यो जिल्ला समुन्द्री सतहदेखि ३६५९ मिटरसम्मको उचाइमा अवस्थित छ । २०६८ सालमा गरिएको जनगणना अनुसार यस जिल्लाको कूल जनसंख्या २,२८,१०२ रहेकोमा १,२८०४९ महिला र १,००,०५३ पुरुष पर्दछ । परिवार संख्या ४७७३० रहेको छ । प्यूठान जिल्लाको जनसंख्या वृद्धिदर ०.७१ प्रतिशत रहेको छ ।

निर्वाचन क्षेत्रको विभाजन

प्रतिनिधिसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या १ रहेको छ भने प्रदेशसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या २ रहेको छ।

स्थानियतहको विभाजन

संघिय संरचना अनुसार प्युठान जिल्लाको स्थानियतहको विभाजन साविकका नगर र गा.वि.स. का वडाहरूलाइ समेटेर  २ नगरपालिका र ७ वटा गाउँपालिकामा विभाजन गरिएको छ । जसलाइ निम्नानुसार उल्लेख गरिएकाे छ ।

१.    नामः प्यूठान नगरपालिका

केन्द्रः साविक प्यूठान नगरपालिका ४ नं वडाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३८४४९

क्षेत्रफलः १२८.९६ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १०

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

प्यूठान

११,१९

प्यूठान

१०,१२

प्यूठान

१३

प्यूठान

४,६,७

जुम्रीकाँडा

१-९

माझकोट

१-९

प्यूठान

८,९

प्यूठान

१४,१५

प्यूठान

१६

१०

प्यूठान

१७

 २.    नामः स्वर्गव्दारी नगरपालिका

केन्द्रः साविक भृगु गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३०९४०

क्षेत्रफलः २२४.७० (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ९

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

कोचिवाङ

१-९

स्वर्गव्दारी

१-९

भिंग्री

३-९

भिंग्री

१-२

गोठीवाङ

४-६

सारी

१-९

वेलवास

१-४

वेलवास

५-९

वर्जीवाङ

१-९

गोठीवाङ

१-३,७-९

 ३.    नामः गौमुखी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक पुजा गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २५४२१

क्षेत्रफलः १३९.०४ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

अर्खा

६-९

अर्खा

१-५

रजवरा

१-९

पूजा

१-९

खुंग

१-९

लिवाङ

१-६

नरिकोट

१-९

 ४.    नामः  माण्डवी गाउँपालिका

केन्द्रः वडा नं. ३ जस्पुर

जनसङ्ख्याः १५०५८

क्षेत्रफलः ११३.०८ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ५

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

तिराम

१-४

मर्कावाङ

१-९

नयाँगाउँ

१-९

उदयपुरकोट

१-९

रम्दी

१-९

 ५.    नामः सरुमारानी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक ढुङ्गेगढी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः १८६२७

क्षेत्रफलः१५७.९७  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ६

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

वांगेसाल

१-५

वांगेसाल

६-९

हंशपुर

१-८

ढुङ्गेगढी

१-५

हंशपुर

धुवागं

७-८

ढुङ्गेगढी

६-९

तिराम

५-९

 ६.    नामः मल्लरानी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक प्यूठान नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः १७६८६

क्षेत्रफलः ८०.०९  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ५

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

चुँजा

१-४

चुँजा

५-९

धरमपानी

१-९

रस्पुरकोट

६-९

प्यूठान

१-३,५

प्यूठान

१८

 ७.    नामः  नौबहिनी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक लुङ गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३०२९२

क्षेत्रफलः २१३.४१ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

स्याउलिवाङ

१-९

लिघा

१-९

खवाङ

५६८९

खवाङ

१-४७

डाम्री

१-९

लुङ

१-९

फोप्ली

७-९

फोप्ली

१-६

 ८.    नामः  झिमरुक गाउँपालिका

केन्द्रः वडा नं. ४,भ्यागुते

जनसङ्ख्याः २७९३१

क्षेत्रफलः १०६.९३ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

बांगेमरोठ

६-९

बादिकोट

८,९

बादिकोट

३-७

ओखरकोट

५,६

बादिकोट

१,२

वांगेमरोठ

१-५

ओखरकोट

८,९

ओखरकोट

१-४,७

तोरवाङ

१-९

तुषारा

२-९

लिवाङ

७-९

तुषारा

 ९.    नामः  ऐरावती गाउँपालिका

केन्द्रः साविक बरौला गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २२३९२

क्षेत्रफलः १५६.७५ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ६

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

दाङवाङ

१-९

बरौला

१-९

पकला

३-९

धुवाङ

१-६,९

रस्पुरकोट

१-५

पकला

१-२

बिजुली

१-९

श्रोतः सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, जिल्ला समन्वय समिति  प्युठान र जिल्ला प्रशासन कार्यालय प्युठान। यस लेखमा कुनै प्रकारको त्रुटि फेला पार्नु भएमा कृपया सुझाव तथा सल्लाह दिनुहोला । सुझाव तथा सल्लाहको लागी  कमेन्ट बक्स अथवा chinari2020@gmail.com मा समर्पक गर्न सक्नुहुनेछ । प्युठान जिल्लाको कुनै पनि स्थान विशेषको लेख प्रकाशन गर्न चाहानु भएमा पनि सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ ।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *