Dhanusha Jilla

धनुषा जिल्ला Dhanusha District

परिचय

प्रदेश नं. २ का ८ वटा जिल्ला मध्येमा धनुषा पनि एक हो । प्राचीन कालमा हालको जनपुर क्षेत्र मिथिलापुरीको सभ्यता उपनिषदकालको समयमा सर्वौच्च शिखरमा पुगेको पाइन्छ । त्यस समयका शासकहरु सभ्य र उदार भएको कारण मिथिलापुरीमा अध्यात्मिक शिक्षा दर्शन तथा उपनिषदहरुको अत्यन्त विकास भएको इतिहासमा पाइन्छ । सत्ययुगको अन्त्यतिर गएर बैष्णब भगवान विष्णुका अनुयायीहरुको प्रयासबाट मिथिलापुरीको खोज र पुनर्जागरण गरी मिथिलाराज्य जनकपुरको नाममा प्रतिस्थापित हुन पुगेको देखिन्छ। नेपालको एकीकरण पछि नेपालको तराई भुभागमा रहेको यो मिथिलापुरी क्षेत्रको महत्व पौराणिककालदेखि जुन रुपमा रही आएको थियो अझ त्यो भन्दा बढीरुपमा धार्मिक र पछि थप पर्यटकीय रुपमा समेत आज यो क्षेत्रको महत्वमा श्रीवृद्धि भई रहेको छ ।

रामजानकी तस्विरः Welcome Nepal

धनुषा जिल्लाको नामाकरणको सम्वन्धमा अनिकालवाट मुक्ति दिलाउन आफै हलो जोत्न थाल्दा भुमीवाट वालिका जानकी उत्पन्न भईन् जसको कारणवाट यस प्रदेशको गाथा पवित्र र विस्थापित भएको पाईन्छ । सर्वगुण सम्पन्न श्रीजानकी को विवाहका लागि स्वयंवर लिन ईच्छुक विभिन्न प्रदेशवाट आएका शक्तिसम्पन्न राजकुमारहरु मध्येवाट शिवधनुषमा तांदो चढाउने लाई वरको रुपमा ग्रहण गर्ने राजा शीरध्वजको शर्तमा अयोध्यावाट आएका दशरथपुत्र श्रीराम वाहेक कोही उतिर्ण हुन सकेनन् । श्रीरामले सो धनुषमा तांदो चढाउन लाग्दा अत्यधिक वजनले सो धनुष खण्डीत हुन पुग्यो । सो धनुषको एक टुक्रा झरेको स्थानलाई धनुषाधाम भनिन्छ । यसै वाट जिल्लाको नाम धनुषा भनी नामाकरणाजनविश्वास रहि आएको छ।

ऐतिहासिक चिनारी
जनकपुर नगरीले नेपालको ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेको छ । त्रेतायुगका राजा महर्षि जनकको उत्कृष्ट राजधानी जनकपुर अहिले एक विशिष्ठ धार्मिक र पर्यटकीय स्थलका रुपमा समेत विकसित हुदै गईरहेको छ । त्रेतायुगमा मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीरामसंग जानकीको विवाह पश्चात यस क्षेत्रको गरिमा अझ उत्कर्षमा पुगेको पाईन्छ । यहा भगवान राम र सीताको शुभबिबाह सम्पन्न भएको हुनाले देशका विभिन्न स्थानवाट वैवाहिक कार्यकोलागि यसै स्थानमा आउने गर्दछन । यस स्थानमा विवाह गर्नाले वर वधुको जीवन सफल हुने विश्वास सर्वत्र गरिन्छ ।
त्यस्तै श्रीरामचन्द्र भगवानले आफ्नो वाणवाट जमिनको पानी निकाली नुहाएको स्थान आज गंगासरको नामले प्रसिद्धि छ । यस स्थानमा नुहाउनाले मानिसको छाला सम्बन्धि रोगहरु र पानी खानाले पेट सम्बन्धिका रोगहरु निको हुने  रहि आएको छ ।रामजानकी मन्दिरमा मार्ग महिनाको पञ्चमी तिथिमा भगवान रामचन्द्र र सीताको बिबाहको स्मरण स्वरुप बिबाहपञ्चमी पर्व मनाउन नेपाल लगायत भारतका विभिन्न स्थानहरुबाट लाखौ धर्माबलम्बीहरु आई रामजानकी बिबाह महोत्सबमा भाग लिई रामजानकी मन्दिरको श्रद्धापूर्वक दर्शन गरी फर्किन्छन् ।
Janakpur-Airport
जनकपुर विमानस्थल तस्विरः Aviation Nepal
यस अबसरमा यो महोत्सब मनाउन गठित समिति र स्थानीय प्रशासनिक क्षेत्रको समेत सहयोगमा विवाह पञ्चमीको मध्यान्हमा राम बिबाह महोत्सबको कार्यक्रमहरु सम्पन्न गरिन्छ । यसको साथै प्रत्येक वर्ष तिहारपछिको षष्ठी तिथिमा यहाका पोखरीहरुमा गरिने छठ पूजाको पनि आफ्नै किसिमको महत्व रहेकोछ । दशै तिहारको विदाको समयमा नआउने व्यक्तिहरु पनि देश वा बाहिर जहाँ रहेपनि यो छठ पर्वको अवरमा आई आ–आफ्नो परम्परा अनुसार पूजाआर्जा गर्ने गर्दछन् । रामजानकीको पबित्रस्थल जनकपुरको साथै यसै जिल्लाभित्र धनुषाधाम गा.वि.स.मा स्थित धनुषाधामको पनि कम महत्व रहेको छैन । भगवान रामचन्द्रले सीताको कन्यार्थका समयमा महर्षि दधिचि ऋषिको हाडबाट निर्मित धनुष उठाएर भाचिदा ३ टुक्रामध्ये एउटा टुक्रा आई धनुषाधाममा रहेको भनाई रहेको छ ।
यस पवित्रस्थलमा नेपाल र भारत एबं विदेशका श्रद्धालु भक्तजनहरु रामजानकीको साथै यहाको पनि दर्शन गरी फर्किने गर्दछन् । यसको साथै यहँको धार्मिक परम्पराअनुसार प्रत्येक वर्ष माघ महिनामा नेपाल लगायत विदेशका श्रद्धालुभक्तजनहरु आई १५ दिन यस क्षेत्रको कचुरी ठेराबाट मिथीला बिहारी भगवानको डोला सहित जनकपुरको वरिपरि भारतका केही भाग एवं महोतरीका केही भागको समेत परिक्रमा गरी फर्किने अर्को धार्मिक परम्परा पनि यस क्षेत्रको महत्वपूर्ण परम्पराको रुपमा रहेको छ । नेपालमा पशुपतिनाथ पछि सबै भन्दा बढी धार्मिक श्रद्धालु आउने स्थलहरुमध्येमा जनकपुरको स्थान दोस्रो रहेको छ ।
Photo of Janakpur
रामजानकि मन्दिर जनकपुर तस्विरः Gaurav Upadhyay Baral
 भौगोलिक अवस्थिति र जनसांख्यिक अवस्था
नेपालको मानचित्रमा यो जिल्ला २५० ३५’ देखि २७० ५’ उत्तरी आक्षाँश रेखा र ८५० ५’ देखि ८६० २’  पूर्वी देशान्तर रेखाको बीचमा रहेको छ । यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल ११९० वर्ग किलोमिटर रहेको छ । लगभग माप अनुसार उत्तर–दक्षिण औसत लम्बाई ४५.२७ कि.मी., पर्व–पश्चिम औसत चौडाई २७.४७ कि.मी., अधिकतम लम्वाई ५८ कि.मी., कम लम्वाई ३९ कि.मी., वढी चौडाई ३४ कि.मी., कम चौडाई २२ कि.मी. रहेको झण्डै चरा स्वरुपको यो जिल्ला नदीनाला र वनजंगल जस्ता प्राकृतिक श्रोत साधनमा पनि धनी नै मानिन्छ ।
धनुषा जिल्लाको हालको स्वरुप कोशी देखि गण्डकी र गंगा देखि हिमालय सम्म फैलिएको वृहद मिथिला प्रदेशको युगान्तरमा खुम्चिदै गइ सानो स्वरुप नै हो भन्नु अतिश्योक्ति नहोला । किंवदन्ती अनुसार पुर्व वैदिक युगमा जनविहीन रहेको यो क्षेत्रको अन्वेषण माथव विदेधले गरेका थिए मुखमा अग्नी लिई यस वनले ढाकिएको अनकन्टर प्रदेशमा आईपुग्दा उनको मुखमा रहेको अग्नी वाहिर आई सम्पुर्ण वनको विनाश भए पश्चात यहाँ मानव वसोवास शुरु भएको थियो । यो जिल्ला जनकपुर अञ्चलकै सदरमुकाम जनकपुर यसै जिल्लामा पर्दछ ।
यस जिल्लाले पुर्वमा सिरहा, पश्चिममा महोत्तरी, उत्तरमा सिन्धुली, उदयपुर र दक्षिण तर्फ भारतको विहार राज्यका विभिन्न जिल्लाको सिमानालाई छोएको छ । व्यापारिक र प्रशासनिक बाहेक धार्मिक महत्व ओगटेकोे यो जिल्लाको महत्व नेपालमा मात्र नभएर नेपाल बाहेक भारत लगायत विश्वका विभिन्न देशका हिन्दु धर्माबलम्बीको वीचमा रहेको छ ।२०६८ सालको जनगणना अनुसार धनुषा जिल्लामा १३८२४९ घरधुरीमा पुरुष ३७८५३८  र महिला ३७६२३९ गरी जम्मा ७५४७७७ जनसंख्या रहेको छ ।

ganga sagar dhanusha
गंगासागर जनकपुर धनुषा
निर्वाचन क्षेत्रको विभाजन

प्रतिनिधिसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या ४ रहेको छ भने प्रदेशसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या ८ रहेको छ।

स्थानियतहको विभाजन

संघिय संरचना अनुसार धनुषा जिल्लाको स्थानियतहको विभाजन साविकका नगर र गा.वि.स. का वडाहरूलाइ समेटेर १८ स्थानियतह र्निमाण गरिएको छ । जसमा १ वटा उपमहानगरपालीका, ११ वटा नगरपालीका र ६ वटा गाउँपालिकामा विभाजन गरिएको छ । जसलाइ निम्नानुसार उल्लेख गरिएकाे छ ।

१.    नामः जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका

 

केन्द्रः साविक जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः १५३६१४

क्षेत्रफलः ८५.९९ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः २४

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

जनकपुर

जनकपुर

जनकपुर

जनकपुर

जनकपुर

जनकपुर

जनकपुर

जनकपुर

जनकपुर

१०

जनकपुर

१०

११

जनकपुर

११

१२

जनकपुर

१२

१३

जनकपुर

१३

१४

जनकपुर

१४

१५

जनकपुर

१५

१६

जनकपुर

१६

१७

कनकपट्टी

१-९

अन्दुपट्टी

६-९

मानसिंहपट्टी

१-५

१८

जनकपुर

१८

१९

जनकपुर

१९

गोलपुर

१-२

२०

जनकपुर

२०

२१

जनकपुर

२१

२२

जनकपुर

२२

२३

जनकपुर

२३

२४

जनकपुर

२४

२५

जनकपुर

१७

 २.    नामः क्षिरेश्वरनाथ गरपालिका

केन्द्रः साविक क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४७४५३

क्षेत्रफलः ६०.३९ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ११

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

क्षिरेश्वरनाथ

क्षिरेश्वरनाथ

क्षिरेश्वरनाथ

क्षिरेश्वरनाथ

क्षिरेश्वरनाथ

क्षिरेश्वरनाथ

क्षिरेश्वरनाथ

क्षिरेश्वरनाथ

११

क्षिरेश्वरनाथ

१०

१०

गोलपुर

३-९

 ३.    नामः गणेशमान चारनाथ गरपालिका

केन्द्रः साविक गणेशमान चारनाथ नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३७३००

क्षेत्रफलः २४४.३१ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ११

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

गणेशमान चारनाथ

गणेशमान चारनाथ

गणेशमान चारनाथ

गणेशमान चारनाथ

गणेशमान चारनाथ

५,६

गणेशमान चारनाथ

गणेशमान चारनाथ

गणेशमान चारनाथ

गणेशमान चारनाथ

१०

१०

गणेशमान चारनाथ

११

११

रघुनाथपुर

 ४.    नामः धनुषाधाम गरपालिका

केन्द्रः साविक धनुषाधाम नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४५६६५

क्षेत्रफलः ९१.६४  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ९

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

धनुषाधाम

धनुषाधाम

भूतही पटेर्वा

धनुषाधाम

धनुषाधाम

धनुषाधाम

धनुषाधाम

धनुषाधाम

धनुषाधाम

धनुषाधाम

 ५.    नामः नगराइन गरपालिका

केन्द्रः साविक नगराइन नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४७६२८

क्षेत्रफलः४९.१९  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १०

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

फूलगामा

७,८,९

नागराईन

१-४,६-९

फूलगामा

२,३,६

फूलगामा

१,४,५

घोडघास

६-९

लग्मागाडा गुठी

१-९

देवदिहा

४,५,७,८,९

देवदिहा

१,२,३,६

घोडघास

१-५

 ६.    नामः विदेह गरपालिका

केन्द्रः साविक गिद्दा गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३८८७७

क्षेत्रफलः५२.६७  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १०

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

ठाडी झिजा

४-७,९

दुहवी

१-४

दुहवी

५-९

ठाडी झिझा

१-३,८

एकराही

५-९

गीद्दा

१-३

एकराही

१-४

गिद्धा

४-९

बफै

१-९

इटहर्वा

१-९

 ७.    नामः मिथिला गरपालिका

केन्द्रः साविक मिथिला नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४१०३०

क्षेत्रफलः १८१.९० (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १०

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

मिथिला

मिथिला

१,२

क्षिरेश्वर न पा

८,९

पुष्पबलपुर

१-९

मिथिला

मिथिला

मिथिला

मिथिला

मिथिला

१०

मिथिला

११

तुल्सी

१-९

 ८.    नामः शहीदनगर गरपालिका

केन्द्रः साविक यदुकुहा नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४३७७०

क्षेत्रफलः ५७.३७ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ९

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

बालाबाखर

१-९

चोराकोयलपुर

१-९

यदुकुहा

१-९

ननुपट्टी

१-९

खरीयानी

पचहर्वा

१-९

हठीपुर हडबरा

१-९

धबौली

१-९

बीसरभोरा

१-९

गोठकोयलपुर

१-९

 ९.    नामः सबैला गरपालिका

केन्द्रः साविक सबैला नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४५८७९

क्षेत्रफलः ६४.४७ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १३

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

सबैला

सबैला

सबैला

पटेर्वा

१-९

सबैला

सबैला

सबैला

सबैला

१०,११

सबैला

४-६

१०

खरिहानी

१-५,७-९

११

कजरामोल

६-९

१२

रघुनाथपुर

४,५,७,८

१३

रघुनाथपुर

१,२,३,६

 १०.          नामः कमला नगरपालिका

केन्द्रः साविक माचि झिटकहिया गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः माफ गर्नुहोला हाललाइ उपलब्ध भएन

क्षेत्रफलः ६५.८५ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ९

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

दुबरकोट हथलेटवा

४५७८९

माची झिटकहिया

१,२,३,८

माची झिटकहिया

४-७,९

बल्हा सघारा

१-९

लक्कर

१-९

सियाहिमदान

५-९

सियाहिमदान

१-४

हरिने

१-९

दुवरकोट हथलेवटा

१,२,३,६

 ११.          नामः मिथिला बिहारी नगरपालिका

केन्द्रः साविक तारापट्टी सिर्सिया गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४१०३०

क्षेत्रफलः १८१.९० (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १०

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

भूतही पटेर्वा

१-८

मिथिलेश्वर निकास

१-५

मिथिलेश्वर मौवाही

१-९

कजरारमौल

१-५

मिथिलेश्वर निकास

६-९

तारापट्टी सिर्सिया

१-५

तारापट्टी सिर्सिया

६-९

ठेरा कचुरी

१-५

अन्दुपट्टी

१-५

१०

ठेरा कचुरी

६-९

 १२.          नामः हंसपुर नगरपालिका

केन्द्रः साविक बाघचौरा गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३९१४५

क्षेत्रफलः ४८.७१  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ९

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

मानसिंपट्टी

६-९

बाघचौरा

१-७

हंसपुर कठपुल्ला

१-९

सुगामधुकरही

१-९

सुगा निकास

१-९

बाघचौरा

८-९

सोनिगामा

१,३,८,९

नौवाखोर परसाही

१-९

झठियाही

१-९

सोनिगामा

२,४,५,६,७

 १३.          नामः जनकनन्दिनी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक खजुरीचना गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २५०८५

क्षेत्रफलः २७.६२ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ६

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

इनर्वा

१-९

बल्हा गोठ

१-९

प्रखे महुवा

१-९

खजुरीचना

१-९

पतनुका

१-९

बल्हा कठाल

१-९

 १४.          नामः बटेश्वर गाउँपालिका

केन्द्रः साविक बटेश्वर गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः १९६७९

क्षेत्रफलः २८.१४ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ५

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

लक्ष्मीनिवास

१-९

भुचक्रपुर

१-९

बटेश्वर

४,६-९

बटेश्वर

१-३,५

शान्तिपुर

१-९

 १५.          नामः मुखियापट्टी मुसहरमनिया गाउँपालिका

केन्द्रः साविक तुल्सीयाही जब्दी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः १९६७९

क्षेत्रफलः २८.१४ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ५

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

मुखियापट्टी मुसहरमनिया

६-९

मुखियापट्टी मुसहरमनिया

१-५

तुल्सीयाही जब्दी

१-९

तुल्सीयाही निकास

१-९

बहेडा बेला

१-४

बहेडा बेला

५-९

नगराइन

 १६.          नामः लक्ष्मीनियाँ गाउँपालिका

केन्द्रः साविक लक्षमीपुर बगेवा गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २८२५१

क्षेत्रफलः ३०.६६  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

सिनुरजोडा

१-५

सिनुरजोडा

६-९

सपही

१-४

सपही

५-९

बनिनिया

१-९

जनकपुर  (लक्षमीपुर बगेवा ,,,)

२५

जनकपुर (लक्षमीपुर बगेवा ,,,,)

२५

 १७.          नामः औरही गाउँपालिका

केन्द्रः साविक देउरी परवाहा गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३२२९४

क्षेत्रफलः३६.३२  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

पौडेश्वर

१-८

देउरीपरवाहा

१-९

पौडेश्वर

औरही

५-९

औरही

१-४

चक्कर

५,७,८,९

चक्कर

१,२,३,४,६

 १८.          नामः धनौजी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक धनौजी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः२१३९५

क्षेत्रफलः२२  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ५

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

लखौरी

धनौजी

झोझी कटैया

धनौजी

बहुअर्वा

स्राेतः नेपाल सरकार संघीय मामीला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय  र जिल्ला समन्वय समिति धनुषा। याे लेखमा  कुनै प्रकारको कमिकमजोरी भएमा कमेन्ट बक्समा छोडिदिनुहोला । यदि तपाइ आफैले धनुषा जिल्लाका स्थान र विशेषको लेख लेखेर चिनारी नेपालमा प्रकाशन गर्न चाहेमा chinari2020@gmail.com मा सम्पर्क गर्न सक्नुहुने छ ।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *