Dang valley

दाङ जिल्ला Dang District

परिचय

प्रदेश नं. ५ मा पर्ने दाङ जिल्लाका अधिकतम भू-भाग उर्वर भएकोले यसले पर्याप्त आर्थिक सम्भावना बोकेको जिल्ला हो ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिकोणले पनि यस जिल्ला छुट्टै पहिचान र महत्व बोकेको जिल्लाको रूपमा चिनिन्छ ।  नेपाल मानचित्रमा ८२ २’ देखि ८५0 ५४’ सम्म पूर्वी देशान्तर र २७० ३६ देखि २८० २९ सम्म उत्तरी अक्षांशबीच फैलिएर रहेको यस जिल्लाको क्षेत्रफल २९५५ वर्ग कि.मि. छ । यस जिल्लाको लक्षिणी सीमानामा भारतको उत्तर प्रदेशको बलारामपुर र श्रावस्ती गरी दुई वटा जिल्ला पर्दछ भने पश्चिममा सल्यान र बाँके जिल्ला पर्दछ ।त्यसैगरी उत्तरमा सल्यान, प्यूठान र रोल्ला जिल्ला पर्दछन् । त्यस्तै पूर्वी सीमानामा प्यूठान र अर्घाखाँची तथा कपिलवस्तु जिल्ला पर्दछन् ।

भौगोलिक रुपमा यस जिल्लामा भित्री मधेशका समथर फाँटहरु, यी फाँटहरुलाई चारैतिर बाट घेर्ने साना तथा मध्यम पहाडहरु समेतबाट निर्मित दुई उपत्यका रहेका छन् । माथिल्लो उपत्यका दाङ र तल्लो उपत्यका देउखुरीको नामबाट परिचित छन् । दाङ उपत्यका नेपालकै ठुलो उपत्यकाकै रुपमा मात्र परिचित नभई एसियाकै ठुला उपत्यकाहरु मध्ये एक मानिन्छ । जिल्लाको घोराही उप-महानगरपालिकाको सैघा र बंगलाचुली गाउँपालिकाको स्यूजा, काभ्रे, लोहारपानी, हाँसीपुर स्थानहरु पहाडी क्षेत्रमा पर्ने र विकट मानिन्छन् । पहाडी धरातल (महाभारत तथा चुरे) समेत रहेका छन् । दाङ उपत्यका महाभारत र चुरे पहाडको बीचमा अवस्थित छ भने देउखुरी उपत्यका चुरे पहाड र डडुवा डाँडाका श्रृंखला बीचमा रेहेको छ ।

दाङ जिल्ला
तस्विरमा दाङ जिल्लामा रहेको सबैभन्दा ठुलो त्रिशुल

जिल्लाको कुल क्षेत्रफलको करिव २/३ क्षेत्रफल (१९२९.५५ बर्ग कि.मि.) वन जंगलले ढाकेको छ भने कृषि क्षेत्र ६९९.५ बर्ग कि.मि., अनुत्पादित क्षेत्र २०४.४५ बर्ग कि.मि. र चरीचरण क्षेत्र  १२९.५ बर्ग कि.मि. रहेको छ ।यहाँ कोइला र चुनढुङ्गाको साथै तामा, मट्टीतेल लगायतका खनिज पदार्थको प्रचुर सम्भावना रहेको मानिन्छ । जिल्लाको महाभारत तथा दाङ उपत्यकामा चिम्ट्याइलो माटो, चुरे क्षेत्रमा बलौटे दुमट माटो र देउखुरी उपत्यकामा दुमट माटो पाइन्छ । यहाँका खोलानालाहरुमा प्रशस्त मात्रामा वालुवा, ढुङ्गा तथा यी दुबैको मिस्कट पाइन्छ । जिल्लामा थारु, क्षेत्री, ब्राह्मण, नेवार, मुसलमान, मगर र दलित समुदायको मिश्रित बसोबास रहेको र यो जिल्लाको जनसंख्या २०६८ को जनगणना अनुसार महिला २९३७४२ र पुरुष २६४११० गरी कुल जम्मा ५५७८५२ रहेको छ ।

ऐतिहासिक चिनारी

दाङ जिल्ला भनेर चिनिने यस क्षेत्रले दाङ र देउखुरी नामक दुईवटा उपत्यकाहरुका साथै यी उपत्यकाका वरिपरि रहेका पहाडी क्षेत्रका र तिनीहरुको पानी ढलीलाई बुझाउदछ । पहाडहरुका वीचमा रहेको मैदानी भू–भागलाई बुझाउने संस्कृतको ‘द्रोण’ शब्दबाट ‘दाङ’ शव्दको उत्पत्ति भएको र पहिलो बस्ती ‘देवपुर’ शव्दबाट ‘देवपुरी’ शब्द उत्पत्ति भएको र सो शब्द अपभ्रशं भै ‘देउखुरी’ शब्द बनेको मानिन्छ (स्व. श्री टेकनाथ गौतम) । थारुजातीका मानिसहरु दाङ जिल्लाका प्रथम वासिन्दा मानिन्छन्र यिनीहरु यस जिल्लामा पश्चिम–दक्षिणबाट यहाँ आएर बसेको मानिन्छ । थारुहरु पछि यस ठाउँमा आएर वसोवास गर्नेहरुमा दोश्रो स्थानमा बाहुनहरु जातिका मानिसहरु थिए । त्यस पछि मात्र अन्य जात–जातिका मानिसहरु पहाडबाट यहाँ आई वसोवास गर्नथालेको मानिएको छ ।

Shree Hanseswar Dev Temple at
१९८२ सालमा स्थापित पुरानो सैली र इतिहास बोकेको मन्दिर : Shree Hanseswar Dev Temple 

वि.सं. २०१४ सालसम्म पनि यस जिल्लामा थारुहरुको वाहुल्यता थियो भने दोस्रोस्थान बाहुनको थियो । त्यसपछि मात्र अन्य जात–जातीका मानिसहरुको उपस्थिति रहेको थियो । नयाँ मुलुकमा (वाँके, वर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर) जमिन आवाद गर्न पाइने व्यवस्थाले गर्दा यहाका प्रथम वासिन्दाका रुपमा परिचित तथाव्यापक वाहुल्यतामा रहेका थारुजातिका मानिसहरु नयाँ मुलुकतर्फ वसाई सराई गर्न लागे । सो को लगत्तै बिर्ताउन्मुलन हुनुका साथै छोटो समयको अन्तराल भित्रै भूमीसुधार कार्यक्रम पनि सुरु हुन थाल्यो जसलेगर्दा थारुहरुले आफ्नो स्वामित्वमा रहेको जमिन धमाधम बेच्न लागे । साथसाथै दाङमा औलो उन्मूलन कार्यक्रमका कारण औलोको प्रकोपमा कमी आई औलोको कारण वाट हुनसक्ने मृत्युको डर पनि कम हुदै जान थाल्यो, यस पछि थारुहरुले छाडेको जमिनमा पहाडबाट वसाईसराई गरी आउने अन्य जातजातीका मानिसहरुको ओइरो लाग्न थाल्यो ।

दाङ जिल्ला
तस्विरमा दाङ जिल्लामा रहेको धार्मिक क्षेत्र

फलस्वरुप थारुहरुको वाहुल्यतामा कमी हुन थाल्नुका साथै अन्य जात–जातिहरुको उपस्थिति पनि देखिन थाल्यो। धेरै पहिले देखि नै दाङको उत्तरी काँठ पहाडी राजाहरुका अधिनमा थियो भने दक्षिणको मैदानी भु–भाग थारु राजाका अधिनमा थियो । बिक्रमको १४औं शताब्दी को आखिरी तिर यो जुम्लाको अधिनमा थियो । पछि वि.सं.१४८० तिर सवारीकोटका राजा रतनपाण्डेले थारुको राज्यलाई आफ्नो राज्यमा मिलाएर रत्न परिक्षित (कतिपय पुस्तकहरुमा रत्न परिक्षक लेखिएको पाइएको छ ) नामले दाङका राजा भए । रत्न परिक्षितको छोरा नभएकाले उनले केही समयपछि बझाङबाट राजकुमार झिकाई आफ्ना ठाउँमा राजाको रुपमा स्थापित गराएर आफुले नाथ संप्रदायको दीक्षा लिई त्यसको प्रचारमा पश्चिमोत्तर भारततिर लागे । रतननाथले दाङ छाड्दा यस राज्यको विस्तार शिवराज इलाकाको अर्रासोता देखि पश्चिम राप्तीसम्मको तुलसीपुर भनिने इलाका सम्म थियो ।

विक्रम सम्वत्१८४३ मा नेपालको एकिकरणका क्रममा दाङका राजा नवल सिंहले गोर्खाली संगको तापाकोलडाईमा (तापा हाल काभ्रे गा.वि.स.मा पर्दछ) विरगति प्राप्त गरे । पछि उनका राजकुमार दिलेर सिंहले दाङकोपुरै क्षेत्रकोरक्षा गर्न सकेनन्। आफ्नो आधा राज्य तुलसीपुरको समथर मैदानी भू–भाग मात्र बचाई त्यहीका राजा भएर बसे । गोर्खालीले जितेको दाङको देउखुरी क्षेत्र पृथ्वीनारायण शाहकी छोरी सल्यानका युवराज्ञीलाई विर्ता भनी दिए । वि.सं. १८६५ मा सल्यानको राज्य नेपालमा मिल्दा दाङ पनि नेपालमा मिल्यो । वि.सं. १८९४ सालमा दरबारका कुनै कुमारीको विवाह गरिदिंदा सल्यानी राजाका बंशज तेजबहादुर शाहलाई ‘राजा’ पद र पश्चिमी दाङको क्षेत्र फलाबाङ राजाका नामले प्रदान गरियो र दाङ खण्डीत भयो । नेपाल एकिकरण पछि दाङ जिल्ला सल्यान गौंडाका मातहतमा थियो ।

दाङ तुल्सिपुर
दाङ तुल्सिपुर

वि.सं. १९३८ सालमा दाङको मैदानी भागलाई तौलिहवा गोश्वाराका मातहतमा, वि.सं. १९९६ सालमा भैरहवा गोश्वाराका मातहतमा र वि.सं. २००३ सालमा नेपालगंज गोश्वाराका मातहतमा राखिएको थियो । वि.सं. २००७ सालसम्म यस जिल्लामा माल, अदालत, हुलाक, इन्सपेक्टर अफिस मात्र थिए । वि.सं. २००८ साल जेठ ३ गतेदेखि छुट्टै जिल्ला मानियो र यहाँ वडा हाकिम रहन थाले । वि.सं. २०१७ सालमा राप्ती अञ्चलको सदरमुकाम दाङ मानिए पछि यहाँ अञ्चलाधिस रहन थाले । वि.स. २०१८ सालमा फलावाङ राज्यको उन्मूलन भयो  त्यसपछि दाङको पश्चिमी भाग र पहिले देखि नै सल्यानमा रहेको दाङको उत्तरी पानी ढली वि.सं. २०३० सालतिर दाङमा मिल्यो त्यसपछि मात्र दाङ आजको अवस्थामा आएको हो।

दाङ जिल्लामा रहेका धार्मिक स्थलहरू

अम्विकेश्वरी मन्दिर घोराही,कालिका भगवती मन्दिर घोराही, कालिका भगवती मन्दिर घोराही, पाण्डवेश्वर शिव मन्दिर, बराहक्षेत्र वाह्रकुने ताल घोराही–७, गढीटाकुरा मन्दिर हापुर, जाल्पादेवी मन्दिर रामपुर, कालिका– मालिका मन्दिर विजौरी, बगार बाबा मन्दिर सतवरिया, वागेश्वरी मन्दिर स्युजा, देवीकोट मन्दिर हाँसीपुर, शुक्रेश्वरी मन्दिर उरहरी सुकौरा, शिद्धेश्वर शिव मन्दिर उरहरी, त्रिसिद्धेश्वरी मन्दिर तुल्सीपुर, ॐ शिरडी साई मन्दिर घोराही, राधाकृष्ण मन्दिर तुल्सीपुर, सत्यसाई केन्द्र घोराही,  रामजानकी मन्दिर कोइलावासआदि प्रमुख मन्दिरहरु हुन्। यी मन्दिरहरु वाहेक अन्य थुपै्र मन्दिरहरु यस जिल्लामा अवस्थित छन्।

तस्विरमा दाङ जिल्लाको धार्मिक जिल्ला
तस्विरमा दाङ जिल्लाको धार्मिक जिल्ला तस्विरः कुलदिप न्याैपाने
दाङ जिल्लामा रहेका प्रमुख नदि, झरना र तालहरू

राप्ती र बबई यस जिल्ला भई बग्ने ठुला नदीको रुपमा परिचित छन् । राप्ती दाङ जिल्लाको दक्षिणी उपत्यका देउखुरीको पूर्वबाट पश्चिम भएर बगेको छ भने बबई दाङ उपत्यकाको दक्षिणमा रही पूर्वबाट पश्चिमतर्फ बगेको छ । यी नदीहरु बाहेक यस जिल्ला भएर बग्ने खोलानालाहरुमा सिस्ने खोला, कटुवा खोला, सेवार खोला, पत्रे खोला, संक्राम खोला, ग्वार खोला, पातु खोला, अर्जुन खोला, गहते खोला, भमके खोला, बागर खोला, बहुला खोला, च्याटी खोला, ट्वाङ खोला आदि प्रमुख हुन् । त्यसैगरी जिल्लाका प्रमुख ताल, तलाउ तथा दहहरुमा बाह्रकुने दह, सप्तकुण्ड, जखेरा ताल, चरिङ्गे दह, भोटै दह, किचेनी तह, ज्यामिरे दह पर्दछन् भने पुरन्धारा छहरा र सुन छहरा यस जिल्लाका प्रमुख झरनाहरु हुन् ।

दाङ जिल्लामा रहेको ताल
दाङ जिल्लामा रहेको ताल
निर्वाचन क्षेत्रको विभाजन

प्रतिनिधिसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या ३ रहेको छ भने प्रदेशसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या ६ रहेको छ।

स्थानियतहको विभाजन

संघिय संरचना अनुसार दाङ जिल्लाको स्थानियतहको विभाजन साविकका नगर र गा.वि.स. का वडाहरूलाइ समेटेर  २ उपमहानगरपालिका १ नगरपालिकार ७ वटा गाउँपालिकामा विभाजन गरिएको छ । जसलाइ निम्नानुसार उल्लेख गरिएकाे छ ।

१.    नामः तुल्सिपुर उपमहानगरपालिका

केन्द्रः साविक तुल्सिपुर नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः १४१५२८

क्षेत्रफलः ३८४.६३  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १९

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

पवननगर

१-४

पवननगर

५-९

तुल्सिपुर

१,७,१०

तुल्सिपुर

२,१६,१७

तुल्सिपुर

तुल्सिपुर

तुल्सिपुर

३,४,१५

तुल्सिपुर

८,११

तुल्सिपुर

१०

तुल्सिपुर

१३,१४

११

तुल्सिपुर

१९,२०

१२

तुल्सिपुर

१२,१८

१३

फूलबारी

१-९

१४

डुरुवा

२,३,८,९

१५

डुरुवा

१,४-७

१६

मानपुर

२-६

१७

मानपुर

१,७-९

१८

बिजौरी

१,३-५,७

१९

बिजौरी

२,६,८,९

 २.    नामः घोराही उपमहानगरपालिका

केन्द्रः साविक घोराही नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः १५६१६४

क्षेत्रफलः ५२२.२१  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १९

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

रामपुर

५,७-९

रामपुर

१-४,६

लक्ष्मीपुर

१-३,६

लक्ष्मीपुर

४,५,७-९

धर्ना

१-९

सौडियार

१-४

सौडियार

५-९

त्रिपुर

४,११

त्रिपुर

१०,१२,१३

१०

त्रिपुर

१-३

११

त्रिपुर

५,८

१२

त्रिपुर

६,७,९

१३

घोराही

७,८

१४

घोराही

१०

१५

घोराही

११

१६

घोराही

१,९

१७

घोराही

२-४

१८

घोराही

५,६

१९

सैघा

१-९

 ३.    नामः लमही नगरपालिका

केन्द्रः साविक लमही नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४७६५५

क्षेत्रफलः ३२६.६६  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ९

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

लमही

१,३

लमही

२,४

लमही

५,६

लमही

७,८

लमही

११

लमही

९,१०

सतवरिया

१-३

सतवरिया

४-७

सतवरिया

८,९

४.    नामः बंगलाचुली गाउँपालिका

केन्द्रः साविक काभ्रे गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २४२४५

क्षेत्रफलः २४५.१४  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

स्यूजा

४-८

स्यूजा

१-३,९

काभ्रे

६-९

काभ्रे

१-५

लोहरपानी

३-७

लोहरपानी

१,२,८,९

हाँसिपुर

३-६

हाँसिपुर

७-९

 ५.    नामः  दंगीशरण गाउँपालिका

केन्द्रः साविक हेकुली गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २१४८४

क्षेत्रफलः ११०.७ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

गोल्टाकुरी

१-५

गोल्टाकुरी

६-९

हेकुली

२,३,८

हेकुली

१,४,९

हेकुली

५-७

श्रीगाउँ

१-४

श्रीगाउँ

५-९

 ६.    नामः गढवा गाउँपालिका

केन्द्रः साविक गढवा गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३८५९२

क्षेत्रफलः ३५८.५७  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

गोवरडिहा

१-३

गोवरडिहा

४-६

गोवरडिहा

७-९

गंगापरस्पुर

१-३,५

गंगापरस्पुर

४,६-९

गढवा

१-५

गढवा

६-९

कोइलाबास

१-९

 ७.    नामः राजपुर गाउँपालिका

केन्द्रः साविक राजपुर गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २५०३७

क्षेत्रफलः ५७७.३३  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

बेला

२,३

बेला

१,४,५

बेला

६-९

राजपुर

१-३

,५

राजपुर

४-६

राजपुर

७,८

राजपुर

 ८.    नामः  राप्ती गाउँपालिका

केन्द्रः साविक लालमटिया गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४०७६३

क्षेत्रफलः १६१.०७  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ९

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

लालमटिया

लालमटिया

४,७

लालमटिया

१,२,८

लालमटिया

५,६,९

सिसहनिया

५,७

सिसहनिया

८,९

सिसहनिया

१-३

सिसहनिया

४,६

हाँसिपुर

१,२

 ९.    नामः  शान्तिनगर गाउँपालिका

केन्द्रः साविक शान्तिनगर गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः २५२०३

क्षेत्रफलः ११६.०२  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

बाघमारे

१,७-९

बाघमारे

२-६

शान्तिनगर

३-७

शान्तिनगर

१,२,८,९

धनौरी

६,८,९

धनौरी

६,२,५

धनौरी

३,४,७

१०.          नामः  बबई गाउँपालिका

केन्द्रः वडा नं. ५ हापुरे

जनसङ्ख्याः २७४६९

क्षेत्रफलः २५७.४८  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

 

जनसङ्ख्या

पुरन्धारा

पुरन्धारा

६,७

पुरन्धारा

४,५

पुरन्धारा

१,३

पुरन्धारा

२,८

पन्चकुले

१-४

पन्चकुले

५-९

श्रोतः सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, जिल्ला समन्वय समिति दाङ र जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङ। तस्विरः सामाजिक संजाल । यस लेखमा कुनै प्रकारको त्रुटि फेला पार्नु भएमा कृपया सुझाव तथा सल्लाह दिनुहोला । सुझाव तथा सल्लाहको लागी  कमेन्ट बक्स अथवा chinari2020@gmail.com मा समर्पक गर्न सक्नुहुनेछ । दाङ जिल्लाको कुनै पनि स्थान विशेषको लेख प्रकाशन गर्न चाहानु भएमा पनि सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ ।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *