Photo of Kapilvastu

कपिलबस्तु जिल्ला Kapilvastu District

परिचय

कपिलवस्तु जिल्ला नेपाल अधिराज्यको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत प्रदेश नं. ५ मा पर्ने  १२ जिल्लाहरुमध्ये तराईमा पर्ने एक जिल्ला हो । कपिलवस्तु जिल्लाको नामाकरणका सम्बन्धमा प्राप्त जनविश्वास अनुसार प्राचीन कालमा कौशल देशका राजा ओकाकका सन्तानहरु उत्तरपट्टि छोडिदा घुम्दै कपिलमुनी ऋषिको आश्रममा पुगे । उनीहरुले आफ्नो बृत्तान्त उल्लेख गरेपछि ऋषिले नजिकको सालको जंगल फाँडी बसोबास गर्ने सल्लाह दिए अनुसार कालान्तरमा घना बस्ती हुन गएको र कपिवत्थु हुदै कपिलवस्तु नामाकरण हुन गयो ।

प्राचिन कपिलवस्तु नगरी भगवान बुद्धको २९ बर्षे जीवनको क्रिडास्थल, राजा शुद्धोधन को राजधानी शाक्य नगर कपिलवस्तु नगरपालिका – १२ स्थित तौलिहवा देखि ३ कि.मि. उत्तर क्षेत्रफल करिवन ३५ विगाहा सरकारी स्वामित्व रहेको छ । विश्वप्रसिद्ध ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वको तिलौराकोटलाई प्राचीन कपिलवस्तुका रूपमा चिनिन्छ । जिल्लाको कपिलवस्तु नगरपालिकास्थित शिवगढ गाउँसँगै रहेको तिलौराकोट भगवान् गौतमबुद्धले २९ वर्षबिताएको ठाउँ तथा उहाँका बुबा राजा शुद्धोधनको राजाप्रसाद हो । शान्तिका अग्रदूत भगवान् गौतमबुद्धसँग सम्बन्धित भएका कारण उक्त स्थल विश्वप्रसिद्ध भएको हो ।

Ashoka Pillar
अशोका पिल्लर कपिलवस्तु

 नेपालको मानचित्रमा यस जिल्लाको पूर्वमा रुपन्देही, उत्तरमा अर्घाखाँची, दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश तथा पश्चिममा दाङ जिल्ला रहेका छन् । जिल्लाको पूर्व पश्चिम सरदर लम्बाई ५४ कि.मि. र उत्तर दक्षिण चौडाई ३२ कि.मि. रहेको पाइन्छ । २७°२५’ देखि २७°४९’ उत्तरी अक्षांश र ८२°४१’ देखि ८३°१४’ पुर्वी देशान्तर सम्म फैलिएको यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १७३८ वर्ग कि.मि. रहेको छ ।

कपिलवस्तु जिल्लामा गर्मीमा तातो हावा (लु) चलेको बखत अधिकतम ४३ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्दछ भने जाडोमा ४.५ डिग्री सेल्सियससम्म तापक्रम तल झर्ने गरेको पाइन्छ । साथै यस जिल्लामा औसत वार्षिक वर्षा १,५०० मिलिलिटर रहेको छ । चैत्र महिनादेखि असोजको प्रारम्भसम्म निकै गर्मी, असोज, कार्तिक र फाल्गुणमा समसितोष्ण तथा बाँकी तीन महिना (मंसिर, पुष र माघ) मा ठण्डी हुने गर्दछ । यसरी यो जिल्लाको हावापानी मौसम अनुसार विविध र विषम किसिमको रहेको छ ।

तिलाैराकोट
तिलाैराकोट कपिलवस्तु
कपिलवस्तु जिल्लामा रहेका प्रमुख प्राकृतिक, पुरातात्विक तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरू

यो जिल्ला विभिन्न जातजाति, धर्म र सम्प्रदायको संस्कृतिले भरिपुर्ण रहेको छ । धार्मिक, ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक हिसाबले यहाँ प्रशस्त तीर्थस्थलहरु रहेका छन् । विभिन्न नदीनाला र तालतलैयाले भरिपुर्ण यस जिल्लाका…..

मुख्य नदीहरुमाः वाणगंगा, अर्रा, अगिया, कोईली, सुराई, चिराई, गुडरुङ, जमुवार आदि ।

प्रमुख तालहरूमाः जगदिशपुर ताल, सगरहवा ताल, विजुवा, कोपवा, बुड्ढी, हरिहरपुर ताल, कर्मा ताल, घोघहवा ताल, पुरैनी ताल आदि ।

पुरातात्विक तथा ऐतिहासिक स्थलहरुमाः  तिलौराकोट, कुदान, गोटिहवा, सगरहवा, निग्लिहवा, डेरवा, सारकुप, अरौराकोट, सिसहनिया आदि ।

सांस्कृतिक सम्पदाहरुमाः समयमाई, ताम्रेश्वरनाथ महादेव, शिवगढी, रामघाट, लक्ष्मणघाट आदि । यहाँ मनाइने 

मुख्य चाडपर्वहरूमा: दशैं, तिहार, फाल्गुण पुर्णिमा, रामनवमी, शिवरात्री, चैते दशैं, तिज, मकर सक्रान्ति, मोहर्म, ईद, बकर ईद आदि रहेका छन ।

Buddha kaa paila
तस्विरमाः बुध्दका पाइला
निर्वाचन क्षेत्रको विभाजन

प्रतिनिधिसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या ३ रहेको छ भने प्रदेशसभा सदस्यकोलागि निर्धारित क्षेत्र संख्या ६ रहेको छ।

स्थानियतहको विभाजन

संघिय संरचना अनुसार कपिलवस्तु जिल्लाको स्थानियतहको विभाजन साविकका नगर र गा.वि.स. का वडाहरूलाइ समेटेर  ६ नगरपालिका र ४ वटा गाउँपालिकामा विभाजन गरिएको छ । जसलाइ निम्नानुसार उल्लेख गरिएकाे छ ।

१.    नामः कपिलबस्तु नगरपालिका

केन्द्रः साविक कपिलबस्तु नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ७६३९४

क्षेत्रफलः १३६.९१ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १२

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

कपिलबस्तु

१-३

कपिलबस्तु

५-८

कपिलबस्तु

४,१०-१२

कपिलबस्तु

९,१३,१४

कपिलबस्तु

१५,१६

कपिलबस्तु

१७-१९

धर्मपनिया

१-९

दोहनी

१-९

निगलिहवा

१-३,६,९

१०

निगलिहवा

४,५,७,८

११

जहदी

१-९

१२

सौराहा

१-९

 २.    नामः बुध्दभूमि नगरपालिका

केन्द्रः वडा नं. ४ बुड्‍ढी प्रतिक्षालय हनुमानचोक

जनसङ्ख्याः ६४९४९

क्षेत्रफलः ३६६.६७ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १०

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

बुध्दबाटिका

१२-१६

बुध्दबाटिका

१-५

बुध्दबाटिका

६-११

भृकुटी

६-८

भृकुटी

९,१०

महुवा

१-९

मानपुर

१-९

भृकुटी

१,२

भृकुटी

३-५

१०

धनकौली

१-९

 ३.    नामः शिवराज नगरपालिका

केन्द्रः साविक शिवराज नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ६६७८१

क्षेत्रफलः २८४.०७  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ११

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

शिवराज

१,९

शिवराज

११

शिवराज

२,३

शिवराज

४,५

शिवराज

६,१०

शिवराज

७,८

शिवराज

१३

शिवराज

१२

शिवगढी

१-९

१०

लालपुर

१-९

११

थुनिया

१-९

 ४.    नामः महाराजगंज नगरपालिका

केन्द्रः साविक महाराजगंज नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ५४८००

क्षेत्रफलः११२.२१  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ११

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

महाराजगंज

१,२,८

महाराजगंज

३-५

महाराजगंज

६,७,९

बरइपुर

१-९

उदयपुर

१-९

भलबारी

१-९

कुशवाह

१-९

कजरह्वा

१-९

शिसवा

१-९

१०

हर्दौना

१-९

११

बलरामपुर

१-९

५.    नामः कृष्णनगर नगरपालिका

केन्द्रः साविक कृष्णनगर नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ६२३७०

क्षेत्रफलः ९६.६६ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः १२

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

कृष्णनगर

१-३

कृष्णनगर

४-६

कृष्णनगर

७,८

कृष्णनगर

९-११

पुरुषोत्तमपुर

१-९

भिल्मी

१-९

अजिगरा

१-९

बहादुरगंज

२,६-९

बहादुरगंज

१,३-५

१०

विद्यानगर

१-९

११

रामनगर

१-९

१२

भगवानपुर

१-९

 ६.    नामः बाणगंगा नगरपालिका

केन्द्रः साविक बाणगंगा नगरपालिकाको कार्यालय

जनसङ्ख्याः ७५२४२

क्षेत्रफलः २३३.६८ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ११

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

बाणगंगा

बाणगंगा

२,३

बाणगंगा

८,९

बाणगंगा

१०

बाणगंगा

११

बाणगंगा

१२

बाणगंगा

१३

बाणगंगा

१४,१५

बाणगंगा

१६,१७

१०

बाणगंगा

४,५

११

बाणगंगा

६,७

 ७.    नामः मायादेवी गाउँपालिका

केन्द्रः साविक पकडी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४८२१८

क्षेत्रफलः ८८.५३  (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

पकडी

१-९

अभिराव

१-९

फुलिका

१-९

पिपरा

१-९

बलुह्वा

१-९

डुमरा

१-९

हरनामपुर

१-९

बिजुवा

१-९

८.    नामः  यसोधरा गाउँपालिका

केन्द्रः साविक बैदौली गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३७९५२

क्षेत्रफलः ६७.५६ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ८

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

तितिर्खी

१-९

गौरी

१-९

बसन्तपुर

१-९

पर्सोहिया

१-९

बैदौली

१-९

रंगपुर

१-९

सोमदिह

१-९

सिंहखोर

१-९

 ९.    नामः शुध्दोदन गाउँपालिका

केन्द्रः साविक लबनी गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ४५२०१

क्षेत्रफलः ९१.६९ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ६

वडा नं.

समावेश भएका साविक 

गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

पतरिया

१-९

नन्दनगर

१-९

लबनी

१-९

पिठुवा

१-९

हथिहवा

१-९

बसखोर

१-९

 १०.          नामः विजयनगर गाउँपालिका

केन्द्रः साविक खुरहुरिया गा.वि.स.को कार्यालय

जनसङ्ख्याः ३६९३७

क्षेत्रफलः १७३.१९ (वर्ग कि.मि.)

वडा संख्याः ७

वडा नं.

समावेश भएका साविक

 गा.वि../.पा.हरू

साविक वडा नं.

क्षेत्रफल

जनसङ्ख्या

गुगौली

१-३

गुगौली

४-९

पत्थरदेइय

१-५

पत्थरदेइय

६-९

खुरहुरिया

१-३,५,९

खुरहुरिया

४,६-८

गणेशपुर

१-९

श्रोतः सङ्‍घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, जिल्ला समन्वय समिति कपिलवस्तु र जिल्ला प्रशासन कार्यालय कपिलवस्तु। तस्विरः सामाजिक संजाल । यस लेखमा कुनै प्रकारको त्रुटि फेला पार्नु भएमा कृपया सुझाव तथा सल्लाह दिनुहोला । सुझाव तथा सल्लाहको लागी  कमेन्ट बक्स अथवा chinari2020@gmail.com मा समर्पक गर्न सक्नुहुनेछ । कपिलवस्तु जिल्लाको कुनै पनि स्थान विशेषको लेख प्रकाशन गर्न चाहानु भएमा पनि सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ ।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *